Bİreysel Emeklİlİk Sİstemİnİn Genel Yapisi

pashaemin · 23-01-07, 21:40

BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİNİN GENEL YAPISI

1. Sistemin Tanımı Ve Kapsamı

1.1. Bireysel Emeklilik Sistemi Nedir?

Bireysel Emeklilik Sistemi, bireylere aktif çalışma yaşamlarının sonunda bir ek gelir sağlamaya yönelik, katkıların her bir katılımcı adına ayrı hesaplarda takip edildiği ve herkesin kendi birimleri oranında gelir alacakları, kamunun gözetim ve denetiminde ancak bütünüyle özel emeklilik şirketleri tarafından uygulanan, gönüllü katılıma dayalı, kamu emeklilik sistemlerini tamamlayıcı bir sistem olarak tanımlanabilir.

1.2. Sistemin Amaç Ve Kapsamı

Bireysel emeklilik uygula*ması, sosyal güvenlik sistemimize yakın tarihlerde giren bir kavram*dır. Kamu sosyal güvenlik kurum*larımızın (T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ-Kur) uygulanan yanlış politikalar sonucu 1990’lı yıllardan sonra çökme noktasına gelmiş olması, hükümetleri çözüm arayışına sokmuş ve sosyal güvenlik alanında yapılan reformların bir parçası ola*rak Ülkemizde geniş katılımlı özel emeklilik uygulamalarına imkan verecek olan 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sis*temi Kanunu 2001 yılında yürür*lüğe konulmuştur. Öte yandan, sistemi tamamlayıcı vergi düzenle*meleri içeren 4697 sayılı Kanun da aynı yıl içinde yasalaşarak yürürlü*ğe girmiştir.

4632 sayılı Kanunun “Amaç ve Kapsam” başlıklı 1 inci maddesin*de, Kanunun amacı, “…kamu sos*yal güvenlik sisteminin tamamla*yıcısı olarak, bireylerin emekliliğe yönelik tasarruflarının yatırıma yönlendirilmesi ile emeklilik dö*neminde ek bir gelir sağlanarak re*fah düzeylerinin yükseltilmesi, ekonomiye uzun vadeli kaynak ya*ratarak istihdamın artırılması ve ekonomik kalkınmaya katkıda bulunulmasını teminen, gönüllü ka*tılıma dayalı ve belirlenmiş katkı esasına göre oluşturulan bireysel emeklilik sisteminin düzenlenmesi ve denetlenmesidir.” olarak açık*lanmıştır.

Görülüyor ki, bu düzenleme ile kamu sosyal güvenlik sistemine dahil olanlara. Devletin denetim ve gözetiminde özel sektörce oluş*turulacak emeklilik şirketlerine katılabilme imkanı getirilerek bunların emekliliklerinde kamu sosyal güvenlik sisteminden ala*cakları aylıklara ek bir gelir elde etmeleri hedeflenmektedir. Öte yandan, söz konusu uygulama ile bir yandan kamu sosyal güvenlik sistemi üzerindeki yükün hafifletil*mesi amaçlanırken, diğer yandan da ulusal tasarruflar arttırılarak ve sermaye piyasasının gelişimine yardımcı olunarak Ülkemizde yaşanan kaynak ihtiyacı sorununun bir ölçüde de olsa giderilmesi he*deflenmektedir.
Sisteme katılmak ihtiyaridir. Sisteme katılan her katılımcı, emeklilik şirketiyle düzenlenecek emeklilik sözleşmeleri çerçevesin*de emeklilik fonlarına belli bir katkı payı ödeyecek ve emekli olduğunda bireysel emeklilik hesa*bında binken katkı paylarını ve bunların getirilerini defaten veya aylık olarak geri alabilecektir.

Bireysel emeklilik sistemini ku*rup çalıştırmaya yönelik olan 4632 sayılı Kanun geniş, kapsamlı bir çerçeve kanunu olup, uygulamaya ilişkin ayrıntıların yönetmeliklerle düzenlenmesi öngörülmüştür. Bu çerçevede Hazine Müsteşarlığı ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafın*dan hazırlanan 5 adet yönetmelik 28 Şubat 2002 tarihli ve 24681 sa*yılı Resmi Gazete’de yayımlanarak uygulamaya yön verilmiştir. Bu yönetmelikler şunlardır:

- Bireysel Emeklilik Danışma Kurulunun Çalışma Esas Usulleri Hakkında Yönetmelik,

- Emeklilik Şirketleri Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik,

- Bireysel Emeklilik Sistemi Hakkında Yönetmelik,

- Bireysel Emeklilik Aracıları Hakkında Yönetmelik,

- Emeklilik Yatırım Fonları*nın Kuruluş ve Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Hakkında Yönetmelik.

2. Sistemin İşleyişi Ve Sistemle İlgili Kurumlar

2.1. Sisteme Katılma Koşulları

Bireysel emeklilik sistemine katılım ihtiyaridir. 18 yaşını dolduran ve medeni hakları kullanma ehliyeti olan herkes sisteme katıla*bilecektir.

Sisteme katılacak kişiler bir emeklilik şirketiyle emeklilik söz*leşmesi imzalayacaklardır. Emekli*lik sözleşmesi, katılımcının siste*me girmesine, sistemden ayrılma*sına, emekli olmasına, katkıların ödenmesine, bu katkıların bireysel emeklilik hesaplarında izlenmesi*ne, fonlarda yatırıma yönlendirilmesine ve katılımcı veya lehdarına yapılacak ödemelere ilişkin esaslar ile tarafların diğer hak ve yükümlülüklerini düzenleyen, esas olarak katılımcı ve şirketin taraf olarak yer aldığı bir sözleşmedir.

Katılımcı, emeklilik sözleşme*sinde belirtilen esaslar dahilinde, şirket nezdinde açılacak bireysel emeklilik hesabına katkı yapacak*tır. Katılımcı, emeklilik sözleşme*sinde yer alacak şartlar çerçevesin*de, katkı payının aynı şirkete ait birden fazla fon arasında paylaştı*rılmasını isteyebilecek veya emeklilik sözleşmesinin yürürlük tari*hinden itibaren en az bir yıl geç*tikten sonra bireysel emeklilik he*sabındaki birikimlerinin başka bir emeklilik şirketine aktarılmasını talep edebilecektir.

Sisteme yapılacak katkıların yanı sıra, emeklilik şirketleri katılımcılardan sisteme ilk katılışla*rında en fazla bir yıl İçinde taksit*ler halinde ödeyecekleri bir giriş aidatı talebinde bulunabilecekler*dir. Emeklilik sözleşmelerinde, ilan ve reklamlarda belirtilmek koşuluyla katkı paylarından, fon varlıkları veya fon gelirleri üzerin*den yönetim gideri veya fon işletim masrafı kesintileri yapılabile*cektir.

2.2 Sistemden Emekli olma Koşulları ve Emeklilik Seçenekleri

Bireysel emeklilik sistemine katılanlar, sisteme giriş tarihlerinden itibaren en az on yıl sistemde bulunmak koşulu ile 56 yaşını tamamladıklarında emekli olmaya bak kazanacaklardır. Emekliliğe bak kazanan katılımcılar, bireysel emeklilik hesaplarındaki birikim*lerinin bir kısmının veya tamamı*nın kendilerine defaten ödenmesi*ni veya yapacakları “yıllık gelir si*gortası sözleşmesi” çerçevesinde kendilerine emekli aylığı bağlan*masını talep edebileceklerdir.

Yıllık gelir sigortası, toplu veya belirli süreler içinde yapılan katkı*lara göre sigortalının yaşaması ha*linde hemen veya belli bir süre sonra başlayan, sigortalıya veya lehdarlarına Ömür boyu veya belir*li süreler için yapılan düzenli öde*meleri içeren bir sözleşmedir. Yıl*lık gelir sigortası sözleşmesine göre belirlenen emekli aylığı, aylık, üçer aylık, altı aylık veya yıllık olarak ödenebilecektir.

Emeklilik sözleşmesi süresi içe*risinde, katılımcının vefat etmesi halinde lehdarı, sürekli iş göre*mezlik durumunun ortaya çıkması halinde ise katılımcı, bireysel emeklilik hesabındaki birikimle*rin kendisine ödenmesini talep edebilecektir. Katılımcının emek*liliğe hak kazanmadan sistemden ayrılma talebinde bulunması ha*linde ise, bireysel emeklilik hesa*bındaki birikimler emeklilik söz*leşmesi hükümleri çerçevesinde kendisine ödenecektir.

3. Sistemle İlgili Kurumlar Ve Sözleşmeler

3.1. Bireysel Emeklilik Ve Danışma Kurulu

4632 sayılı Kanun, bireysel emeklilik politikalarını belirlemek ve bunların gerçekleştirilmesi için alınması gerekli önlemler konusunda önerilerde bulunmak üzere “Bireysel Emeklilik Danışma Kurulu” adında bir Kurul kurulmasını öngörmektedir.

Bireysel Emeklilik Danışma Kurulu, Hazine Müsteşa*rının başkanlığında Maliye Bakan*lığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafın*dan görevlendirilecek en az genel müdür düzeyinde birer temsilciden oluşacak ve bu Kurulun sekreterya hizmetleri Hazine Müsteşarlığı ta*rafından yürütülecektir.

3.2. Emeklilik Şirketleri

3.2.1. Emeklilik Şirketinin Kuruluşu ile ilgili Hususlar

4632 sayılı yasada bireysel emeklilik tasarruf ve yatırım sisteminin işleyişi ile ilgili olarak Hazine Müsteşarlığı’na bağlı bir emeklilik şirketi kurulması öngörülmektedir. Bireysel emeklilik tasarruf ve yatırım sisteminin, kurulacak emeklilik şirketi nezdinde açılan emeklilik hesaplarında izlenmesi öngörülmektedir. Emeklilik şirketleri, emeklilik branşı yanında ferdi kaza ve ha*yat sigortası faaliyetlerinde de bulunabileceklerdir.

Emeklilik şirketi sayısında yasada bir sı*nırlama getirilmemiş bulunmakla birlikte şirketin kurulması ile ilgili belirlenen şartla*rın, sistemin sağlıklı bir şeklide işlemesi ve katılımcı haklarının teminat altına alınması yönünden titiz bir şekilde belirlenmiş oldu*ğu görülmektedir.

Kurulacak emeklilik şirketinde aranılan şartlar yasada tek tek sıralanmıştır.Buna göre şirketin;

- Anonim Şirket şeklinde örgütlenmiş olması,

- Ana sözleşmesinin bu kanun hükümle*rine uygun bulunması,

- Sermayesinin en az 20 trilyon lira, ödenmiş sermayesinin ise 10 trilyon lira ol*ması ve kalan miktarın üç yıl içinde öden*mesinin taahhüt edilmesi,

- Sermayenin en az % 5’inin mali piyasalar konusunda yeterli bilgi ve deneyime sahip kişilere ait olması,

Kurucuların;

Tasfiyeye tabi tutulan banka, banker, para ve sermaye piyasalarında faaliyet gösteren diğer kurumlarda doğrudan veya dolaylı olarak % 10 veya daha fazla oranda pay sahibi bulunmamaları,

İlgili mevzuat çerçevesinde faaliyetlerinin sürekli olarak veya başvuru tarihinin önceki yıl itibariyle 1 ay veya fazla süreli olarak durdurulmamış olması,

Müflis olmaması, konkordato ilan et*memiş bulunması, affa uğramış bulunsalar dahi ağır hapis veya 5 seneden fazla hapis cezası zimmet, ihtilas, irtikap, hırsızlık, dolandırıcılık, cürüm işlemek için teşekkül oluşturmak, hileli iflas gibi yüz kızartıcı suçlar, alım satımlara fesat karıştırma, ka*ra para aklama suçlarından kesinleşmiş mahkûmiyet kararlarının bulunmaması,

Emekli sigorta şirketleri için yeterli eko*nomik güce sahip olma, gibi şartlara haiz olunması gerekmekte*dir.

Diğer taraftan kurulacak emeklilik şirketi*nin bu kanuna göre ihdas olunan “emekli*lik branşında ruhsat” alması gerekmek*tedir.

Emeklilik şirketinin kurulabilmesi için ön*celikle Hazine Müsteşarlığı’nın bağlı bulunduğu Bakan tarafından kuruluş izninin verilmiş olması gerekmektedir.

İlgili bakandan kuruluş izni alarak kuru*lan emeklilik şirketinin bu alanda faaliyette bulunabilmesi için emeklilik branşında ruh*satı olması da yeterli bulunmamaktadır. Ayrıca Hazine Müsteşarlığı’ndan “Faaliyet Ruhsatı” almış olması da şarttır.

Faaliyet ruhsatı alınmak üzere, kuruluş izni alınma tarihinden itibaren 1 yıl içinde Hazine Müsteşarlığı’na başvurulması gere*kir. Aksi halde kuruluş izni kendiliğinden geçersiz duruma gelir. Yasada sürenin başlangıç tarihi olarak kuruluş izni tarihi esas alınmış olup, kuruluş tarihi denilme*miştir. Buna göre sürenin hesaplanmasın*da mutlaka kuruluş izninin alındığı tarihin başlangıç tarihi olarak esas alınması ku*ruluş tarihinin dikkate alınmaması gerekir. Bir yıllık sürenin geçirilmemesi açısından bu hususa dikkat edilmesi gerekmektedir. Zira kuruluş tarihi ile kuruluş izin tarihi arasında bazen oldukça uzun bir zaman süreci geçebilir ve bu da 1 yıllık hak düşürücü sürenin aşılması sonucunu doğurabilir.

Yasada faaliyet ruhsatı alınabilmesi için de birtakım şartlar konulmuş bulunmaktadır;

- En az yüzbin katılımcıya hizmet vere*cek bir organizasyon planlamasının yapılmış olması ve

- Bu faaliyeti ifa edebilecek fiziki, teknik ve insan kaynakları ile ilgili imkanların ya*ratılmış bulunması gerekmektedir.

Kuşkusuz bu şartların aranıyor olması bir yandan geniş bir katılımcı sayısını hedefleyen sistemin böylesine geniş bir kitleye, eksiksiz ve en iyi düzeyde hizmet görül*mesini sağlamak, diğer yandan ise katı*lımcıların yıllar boyu yatıracakları primleri*nin güvence altına alınmasına yönelik bulunmaktadır.

3.2.2. Emeklilik Şirketinin Görev Ve Yetkileri

Daha önceki kısımlarda da belirtildiği üzere emeklilik şirketi esas itibariyle bireysel emeklilik işlemleri ile ilgili faaliyetlerde bulunmakla görevli ve yetkili olup, söz konusu görev ve yetkiler yasanın 11 inci maddesinde sıralanmıştır;

a) Emeklilik sözleşmesine dayanılarak elde edilen katkıların fona yönlendirilmesini sağlamak,
b) Emeklilik hesaplarının ve ilgili kayıtlarının güncelleştirilmesini gerçekleştirmek,
c) Müsteşarlığın belirleyeceği esaslara göre emeklilik sözleşmelerine ilişkin olarak bankalardan hizmet almak,
d) Fon yöneticilerinin, fon portföyünü şirketin genel fon yönetim strateji ve kararlarına uygun olarak yönetmelerini sağlamak,
e) Katılımcıların günlük olarak hesap bilgilerin erişimlerini sağlamak, katılımcılara fon varlığı ve mali tablolar ile ilgili günlük bilgiler verilmesini sağlamak,
f) Müsteşarlık ve Kurul tarafından fon ile ilgili belge ve bilgilerin verilmesini sağlamak,
g) Fonun iç denetiminin, Müsteşarlık ve Kurul tarafından belirtilen esas ve usuller çerçevesinde yapılmasını sağlamak,
h) Kayıtların ve varlıkların saklanması konusunda gerekli önlemleri almak,

Emeklilik şirketinin görevleri ve yetkileri olarak sayılmıştır. Yasada şirketin yönetim kadrosu ile ilgili olarak da birtakım kayıtlar getirilmiş bulunmaktadır. Denetim kurulu üyelerinin, genel müdür, genel müdür yardımcısı veya bunlara eşdeğerde imza yetkisini haiz olarak görev yapan diğer yöneticilerin sigortacılık ve işletmecilik alanında deneyim sahibi olmaları, genel müdürün en az 10 yıl, diğerlerinin 7 yıl deneyim süresi geçirmiş olmaları gerektiği gibi, söz konusu vasıflara haiz olduklarını gösteren belgelerle birlikte Müsteşarlığa başvurularak onayının alınması gerekmektedir. Müsteşarlıkça on iş günü içinde olumsuz görüş bildirilmediği takdirde bu kişilerin ataması yapılabilmektedir.

3.2.3. Yatırım Fonu Kurulması İle İlgili Hususlar

Faaliyet ruhsatı alan emeklilik şirketi, ruhsat alma tarihinden itibaren 3 ay içinde katılımcıların ödedikleri katkı paylarının değerlendirilmesi amacıyla en az üç adet yatırım fonu kurmak üzere Sermaye Piyasası Kuruluna başvurmak zorundadır.

Yasanın 15 inci maddesinde emeklilik şirketi tarafından kurulacak yatırım fonu, ‘şirket tarafından emeklilik sözleşmesi çerçevesinde alman ve katılımcılar adı*na bireysel emeklilik hesaplarında izle*nen katkı paylarının, riskin dağıtılması ve İnançlı mülkiyet esaslarına göre işle*tilmesi amacıyla oluşturulan malvarlığı şeklinde tanımlanmaktadır.

Yasa hükmüne göre bir emeklilik şirketi bünyesinde en az üç yatırım fonu kurul*ması zorunluluğunun bulunması, bu fonların portföylerinin yapısı ile ilgili olarak Ser*maye Piyasası Kurulunca birtakım kayıtlar ve farklılıklar getirebileceği kanaatini ya*ratmaktadır.

Yatırım fonlarının işleyişi yönünden Sermaye Piyasası Kanununa göre kurulan diğer yatırım fonlarının İşlemesi arasında bir farklılık olmayacağı muhakkaktır. Emeklilik şirketinin kuracağı yatırım fonları iç tüzüğü, emeklilik şirketi, saklaydı ve fon yöneticileri arasındaki ilişkilerin düzenlen*diği bir sözleşme niteliğinde bulunmakta*dır.

Kurul tarafından, her bir fon için şirket ö-denmiş sermayesinin en az yirmide biri kadar fon tutarına isabet eden katılma pay sayısı kayda alınır. Şirketin ödenmiş sermayesinin en az tutar olan 10 trilyon lira olduğunun kabul edilmesi durumunda her bir fon için en az 500 milyar lira tutarında katılma payı kayda alınır ve fon bu miktar kadar katılma belgesini piyasaya arz eder. Katkı paylarının miktarı katılma belgesi pay sayısını ve değerini aşması durumun*da Sermaye Piyasası Kuruluna müracaatla pay sayısının artırılması talep edilir ve ek pay sayısı kayda alınır.

Yatırım fonu şirket yöneticileri dışında portföy yöneticilerince yönetilir. Ancak portföy yöneticileri şirket tarafından belir*lenmekte ve şirket ile portföy yöneticileri arasında yönetim esaslarım belirleyen “portföy yönetim sözleşmesi” düzenle*nir.

Şirket, yöneticilerin, yönetimde gerekli özen ve titizliği göstermemeleri yada fonun mali bünyesinin zayıfladığının tespit edil*mesi halinde tek yanlı olarak portföy söz*leşmesini fesh edip başka yöneticilerle sözleşme imzalayabilir.

3.2.4. Bireysel Emeklilik Şirketine Katılma Ve Uygulama Koşulları

Bireysel emeklilik sistemine katılmak is*teyen katılımcılar öncelikle emeklilik şirketi ile “emeklilik sözleşmesi” imzalamak zo*rundadırlar.

Emeklilik sözleşmesinde katılımcının sisteme girmesi, katkı payı ödemesi, sis*temden ayrılması, katkı paylarının yatırım fonunda değerlendirilmesi…gibi, tarafların hak ve yükümlülüklerine ilişkin hükümler yer alır.

Emeklilik şirketince, yatırılan katkı payla*rının, şirkete intikal ettiği tarihten itibaren en geç 2 gün içinde yatırıma yönlendirilmesi gerekmektedir. Aksi halde fonun son ay içindeki getirisinin iki katı tutarında aylık gecikme cezası uygulanır ve bu tutar katı*lımcının hesabına aktarılır.

Katılımcı sisteme giriş tarihinden itibaren en az 10 yıl katkı payı ödemek ve 56 yaşı*nı tamamlamak şartıyla emekliliğe hak ka*zanır. Emekli olabilmek için her iki şartın birden gerçekleşmesi gerekmektedir. Emekliliğe hak kazanan katılımcı ya birikimlerinin tamamının kendisine ödenmesini talep edebilir ya da emeklilik şirketi ile yapacağı “yıllık gelir sigortası sözleşmesi” çerçevesinde kendisine aylık ödenmesini talep edebilir.
Yıllık gelir sigortası, lehdarına veya si*gortalıya yaşam süresince belirli süreler için (1,3,6,12 aylık) yapılan düzenli öde*meleri ifade eder.

Katılımcının emekli olmadan sistemden ayrılması da mümkündür. Bu takdirde katı*lımcının hesabındaki birikimler kendisine emeklilik sözleşmesinde belirtilen şartlar dahilinde ödenir.

Katılımcı, birikimlerinin bir başka emekli*lik şirketine aktarılmasını da talep edebilir. Ancak bu takdirde emeklilik şirketi ile ya*pılan sözleşme tarihi üzerinden en az 1 yıl geçmesi gerekmektedir. Aksi halde aktar*ma talebinde bulunulamaz.

Yasada açık bir hüküm bulunmamakla birlikte katılımcının bir üçüncü emeklilik şirketine de devir isteyebilmesine engel bir hüküm bulunmamaktadır. Yani emeklilik şirketinde bulunan birikimlerini bir yıl sonra başka emeklilik şirketine aktaran katılımcı, ikinci emeklilik şirketine de en az 1 yıl katkı payı yatırdıktan sonra birikimlerini üçüncü bir emeklilik şirketine aktarmasına engel durum söz konusu değildir. Ancak yasada emeklilik şirketlerinden söz edilmiş olması nedeniyle bir başka sigorta şirketine ya da emeklilik şirketi niteliğinde bulunmayan emekli sandığına aynı koşullarla birikimlerini aktarıp aktaramayacağı konusunda bir açıklık bulunmamaktadır. Bizim kanaatimize taraflar arasındaki mutabakata varılan şartlar dahilinde işlem yapılması gerek*mektedir.

Diğer taraftan emekliliğe hak kazanan katılımcı bir başka emeklilik şirketi ile veya hayat sigorta şirketi ile “yıllık gelir sigor*tası sözleşmesi” imzalayabilir. Bu takdirde de hesaptaki birikmelerin hiçbir kesinti yapılmaksızın katılımcının kendisine veya ilgili şirkete doğrudan devredilmesi zorun*ludur.

2. BÖLÜM

BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİYLE İLGİLİ VERGİ DÜZENLEMELERİ VE VERGİ AVANTAJLARI

1. Vergi Düzenlemelerine İlişkin Genel Bir Bakış

Bireysel emeklilik sistemi, daha önce de belirtildiği üzere, gönüllü bir sistemdir.Yani sisteme katılım ihtiyaridir. Sistemin başarılı ola*bilmesi için muhtelif teşviklerle desteklenmesi gerekmektedir. Ni*tekim, 4632 sayılı Kanunun yürür*lüğe girmesinden sonra, sistemin vergi teşvikleriyle desteklenmesi ve bireysel emeklilik sistemiyle vergi sistemi arasında uyum sağlanabilmesi amacıyla vergi kanunla*rında da bazı düzenlemeler yapıl*mış ve konuya ilişkin 28.06.2001 tarihli ve 4697 sayılı Kanun 10.07.2001 tarihli ve 24458 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yü*rürlüğe girmiştir.

4697 sayılı Kanunla getirilen bireysel emekliliğe ilişkin vergi düzenlemelerini dört ana başlık al*lında incelemek mümkündür. Bunlar sisteme katkı paylarının ödenmesi aşamasıyla ilgili düzen*lemeler, katkı paylarının değerlen*dirilmesi aşamasıyla ilgili düzenlemeler, sistemden katılımcılara geri ödeme yapılması aşamasıyla ilgili düzenlemeler ve diğer vergi düzenlemeleridir.

2. Katkı Paylarının Öden*mesi Aşamasıyla İlgili Düzen*lemeler

4697 sayılı Kanun, bireysel emeklilik sistemi uygulamasında emeklilik şirketlerine ödenecek katkı paylarının gelir vergisi mat*rahlarının tespitinde belli ölçüler*de indirilmesini öngören düzenle*meler içermektedir. Bu düzenle*melerden amaç, katılımcıların da*ha az vergi ödemelerini sağlayarak sisteme katılımlarını teşvik etmek*tir. Söz konusu düzenlemeler ana hatları itibariyle şöyledir.

2.1. Ücret Geliri Elde Edenlerle İlgili Düzenlemeler

4697 sayılı Kanunun 4 üncü maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergi*si Kanununun 63 üncü maddesi*nin (2) ve (3) numaralı bentleri değiştirilmiş ve ücretliler tarafın*dan kamu ve özel sigorta kurumla*rına ödenen prim, katkı payı, aidat gibi ödemelerin ücretlerin gerçek safi değerlerinin tespitinde hangi koşullarda indirilebileceği yeni esaslara bağlanmıştır.

Buna göre kanunla kurulan emekli sandıklarına (T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kuru*mu, Bağ-Kur, Ordu Yardımlaşma Kurumu ve Amele Birliği) ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu*nun geçici 20 inci maddesinde be*lirtilen sandıklara ödenen aidat ve primler, ücret geliriyle ilgili vergi matrahının tespitinde indirim ko*nusu yapılabilecektir.

Bireysel emeklilik sistemine katılan ve ücret geliri elde eden katılımcıların emeklilik şirketleri*ne ödeyecekleri aylık katkı payları ise, ödendikleri aylarda elde edilen ücret gelirlerinin % 10'unu ve yıl*lık olarak asgari ücretin yıllık tuta*rını aşmayan kısımları itibariyle indirim konusu yapılabilecektir. Bu düzenleme ile bireysel emekli*lik sistemi vergi yoluyla teşvik edi*lerek ihtiyari olan sisteme katılı*mın arttırılması hedeflenmiştir.

Öte yandan, bu uygulamadan yararlanılabilmesi için, emeklilik sözleşmesinin Türkiye'de kain ve merkezi Türkiye'de bulunan bir emeklilik şirketi nezdinde akdedilmesi gerekmektedir.

Ücret geliri elde edenlerin bi*reysel emeklilik sistemine katıl*mak yerine, Türkiye'de kain ve merkezi Türkiye'de bulunan sigor*ta şirketleriyle şahıslarına, eklerine ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakattık, işsiz*lik, analık, doğum ve tahsil gibi şa*hıs sigortası poliçeleri akdetmeleri halinde, hu poliçeler için ödeye*cekleri primlerin aylık vergi matrahlarından indirilmesinde ise % 10 oranı yerine % 5 oranı uygulanacaktır. Bu uygulamada da indi*rim konusu yapılabilecek primle*rin yıllık tutan, asgari ücretin yıl*lık tutarını aşamayacaktır.

Görülüyor ki, kanun koyucu, bireysel emeklilik sistemini diğer şahıs sigortası dallarına göre daha fazla teşvik ederek bireysel emekli*liğin özel sigortacılıkta ön plana geçmesini hedeflemiştir.

Ücret geliri elde edenlerin bi*reysel emeklilik sistemi ile diğer şahıs sigortalarına bir arada katıl*maları durumunda, emeklilik şir*ketlerine ödenen katkı payları ile sigorta şirketlerine ödenen primle*rin o aya ilişkin ücret gelirlerinin % 10'una kadar olan kısmı indirim konusu yapılacak, ancak sigorta şirketlerine ödenen primlerin üc*ret gelirlerine oranı % 5’i geçemeyecektir. İndirim konusu yapılacak katkı paylarının ve primlerin yıllık tutarlarının, asgari ücretin yıllık tutarını aşamayacağı ise tabidir.

4697 sayılı Kanunla getirilen düzenlemelerde muğlak olan iki husus bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, indirim konusu yapılacak katkı payı ve/veya prim tutarları*nın belirlenmesinde esas alınacak "aylık ücret" ve "yıllık asgari ücret" kavramlarının neyi ifade etti*ğidir. Kişisel kanaatimiz, her iki kavramın da brüt değerleri öngör*düğüdür. Diğer muğlak olan husus, 4697 sayılı Kanunla 193 sayılı, GVK'nun 63/3 üncü maddesinde yapılan düzenlemede, ücret geliri elde edenlerin eşleri ve küçük çocuklarıyla ilgili şahıs sigorta poli*çeleri için sigorta şirketlerine öde*dikleri primlerin vergi matrahları*nın tespitinde indirim konusu yapılabileceği açık bir şekilde belirtilmiş iken, eşler için (18 yaşından küçük çocuklar emeklilik şirketle*rine katılımcı olarak başvuramayacaklarından bunlar için bir sorun bulunmamaktadır.) emeklilik şirketlerine ödenen katkı paylarının indirimi konusunda anılan madde*de bir açıklığın bulunmamasıdır. İşverenlerin ücretlileri adına emeklilik şirketlerine ödedikleri katkı paylarının ticari kazançlarının tespitinde gider olarak indiri*lebilmesine olanak veren ve bir sonraki bölümde açıklanacak olan GYK'nun 40 ıncı maddesindeki düzenleme ile GVK’nun 63/3 ün*cü maddesindeki düzenleme bir arada değerlendirildiğinde, bu ko*nuda şahsi düşüncemiz, eşler için ödenen katkı paylarının ücretlerle ilgili vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılamayacağıdır.

Bu konuda belirtmek istediği*miz son husus, 4697 sayılı Kanun*la GVK 63/3'de yapılan değişiklik*le, Bakanlar Kurulunun maddede yer alan % 10 ve % 5 oranlarını iki katma kadar arttırmaya ve "yıllık asgari ücret" olarak belirlenen haddi, asgari ücretin yıllık tutarı*nın iki katını geçmemek üzere yeniden belirlemeye yetkili kılındığıdır.

2.2. Ödenen Katkı Payları ve Sigorta Primlerinin Ücret Matrahının Tespitinde İndirimi

Vergiye tabi ücret matrahının tespitinde bireysel emeklilik sistemine Ödenen katkı payının elde edilen ücretin %10'una kadar olan kıs*mı indirim konusu yapılabilecektir. Bireysel emeklilik dışında kalan şahıs sigortaları için ödenen primlerin ise elde edilen ücretin %5'ine kadar olan kısmı ücret matrahının tespitinde indirilebilecektir.

Bireysel emeklilik sistemi ile diğer şahıs sigortalan için ödenen primlerin birlikte olması halinde matrahtan indirim konusu yapılabilecek tutar ücretin %10'u ile sınırlı olacaktır. Bu durumda şahıs sigorta primleri için %5'lik sınır ayrıca aranacaktır.

Örnek: Bir ücretlinin kasım 2003 döneminde ücret matrahının tepbitinde indirim konusu yapabileceği katkı payı ve prim ödemelerine ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir.

Aylık Brüt ücret 1.000.000.000 TL
Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi 40.000.000.TL
Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 80.000.000.TL
Önceki Dönemlerde (ocak-ekim/2003) İndirim Konusu Yapılmış Toplam Tutar 540.000.000.TL
Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000.TL
Brüt Ücretin %10'u 100.000.000 .TL
Brüt Ücretin %5'I 50.000.000.TL
Aylık Brüt Ücret 5.000.000.000 TL
Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi 300.000.000.TL
Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 100.000.000.TL
Eş Adına Şahıs Sigorta Primi Ödemesi 200.000.000.TL
Önceki Dönemlerde (ocak-ekim/2003) İndirim Konusu Yapılmış Toplam Tutar 2.500.000.000,TL
Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000.TL
Brüt Ücretin %10'u 500.000.000.TL
Brüt Ücretin %5'I 250.000.000.TL

Bu bilgilere göre, ücretlinin, şahıs sigorta primi ile ilgili olarak matrahının tespitinde indirim konusu yapılabilecek tutar ücretinin %5'i olan 50 milyon lira ile sınırlıdır. Dolayısıyla 80 milyonluk prim ödemesinin 50 milyonluk kısmı indirim konusu yapılabilecektir. Bu durumda şahıs sigorta primi olarak, indirim konusu yapılacak tutarın yanı sıra bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı payının tamamı olan 40 milyon lira da matrahın tespitinde indirim konusu yapılacaktır. Böylece indirilebilecek toplam tutar 90 milyon lira olacaktır.

İndirim konusu yapılacak katkı payı veya prim tutarının tespitin*de esas alınacak ücret işveren tarafından çalışana hizmeti karşılığında ödenen aylık (maaş), prim, ikramiye, sosyal yardımlar ve zamlar gibi sürekli nitelikteki ödemelerin brüt tutarlarının toplamı olacaktır. Gider karşılığı olarak ödenen tutarlar (yapılan gerçek bir giderin karşılığı ol*sun olmasın) dikkate alınmayacaktır.

Bir takvim yılı içerisinde bireysel emeklilik ve diğer şahıs sigor*ta primleri ile ilgili olarak yapılabilecek indirim tutarı asgari ücretin yıllık tutarını aşmayacaktır. Bu sınırlama yıllık bazda dikkate alınacak olup, yıl içinde asgari ücret tutarında meydana gelebilecek değişiklik*ler, indirim yapılacak tutarların hesabında dikkate alınacaktır.

Ücretlinin eşine ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, has*talık, sakatlık, işsizlik, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigorta poli*çeleri için ücretli tarafından Ödenen primler ile bireysel emeklilik sis*temine Ödenen katkı paylan da yukarıda belirtilen sınırlamalar çerçe*vesinde indirim konusu yapılabilecektir.

Bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı payları ile şahıs sigor*ta primlerinin vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılabilme*si için; bireysel emeklilik şirketlerinin 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanununun 8 inci maddesinde yer alan hü*küm uyarınca emeklilik branşında ruhsat almış şirketlerden olması, şahıs sigorta şirketlerinin ise Türkiye'de yerleşik ve merkezinin Türkiye'de olması gerekmektedir.

Küçük çocuk tabirinden, 18 yaşını doldurmamış ve mükellef tarafından bakmakla yükümlü olunan (nafaka suretiyle bakılanlar dahil) kişilerin anlaşılması gerekmektedir.

Örnek: Kasım 2003 döneminde bireysel emeklilik sistemine ka*tılan bir ücretlinin ücret matrahının tespitinde indirim konusu yapabi*leceği katkı payı ve prim tutarlarının belirlenmesine ilişkin bilgiler aşa*ğıdaki gibidir.

Eşin ücret geliri veya yıllık beyanname ile beyanı gereken başkaca bir geliri bulunmamaktadır.

Bu bilgilere göre; brüt ücreti 5 milyar lira olan ücretli, bireysel emeklilik sistemi ve şahıs sigortaları için ödediği toplam 600 milyon liranın 500 milyon liralık kısmını (brüt ücretinin %10'u) gelir vergisi matrahının hesaplanmasında indirim konusu yapabilecektir. Ücretlinin kasım ayına kadar indirim konusu yaptığı tutar ile kasım ayında indi*rim konusu yapabileceği tutarın toplamı asgari ücretin yıllık tutarından düşük olduğu için, asgari ücret tutarı ile ilgili sınırlamanın kasım ayın*da yapılabilecek indirim tutarına bir etkisi olmayacaktır.

2.3. Yıllık Beyanname Veren Mükelleflerle ilgili Dü*zenlemeler

4697 sayılı Kanunun 7 nci maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 89 uncu maddesinin (1) numaralı bendi yeniden dü*zenlenmiş ve bireysel emeklilik sistemine katılan ücretliler için ta*nınan indirim hakkı, ücret gelirle*ri veya diğer gelirleri (ticari ka*zanç, serbest meslek kazancı vb.) dolayısıyla beyanname vermek zorunda olan mükellefler için de ay*nı koşullarda tanınmıştır. Gelirleri beyan usulünde vergilendirilen mükelleflerin kendileri, eşleri ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, analık, do*ğum ve tahsil gibi şahıs sigortaları için ödedikleri primler de yıllık beyanname ile bildirdikleri gelir*lerden yine ücret geliri elde eden*lerle aynı koşullarda indirilebile*cektir. Burada önemli olan husus, primlerin ve/veya katkı paylarının gelirin elde edildiği yılda ödenmiş olmasıdır.

Öte yandan, gelirlerini yıllık beyanname ile bildirmek zorunda olan mükelleflerin gelir unsurları arasında ücret gelirlerinin de bu*lunması halinde, GVK'nun 89 un*cu maddesi çerçevesinde indirim hakkından faydalanabilmeleri için, emeklilik şirketleri ve sigorta şirketlerine ödedikleri katkı payla*rının ve primlerin ücretlerinin safi tutarlarının tespiti sırasında indi*rilmemiş olması gerekmektedir. Eşlerin ve çocukların ayrı beyan*nameler vermeleri halinde ise bunlara ait vergi ve katkı payları kendi gelirlerinden indirilecektir.

2.4. Ödenen Katkı Payları ve Sigorta Primlerimin Yıllık Beyanname İle Beyan Edilecek Gelirlerde İndirimi

Yıllık beyanname veren mükellefler, vergi matrahlarının tespitinde bireysel emeklilik sistemine ödedikleri katkı payının beyan edi*len gelirin %10'una kadar olan kısmını gelir vergisi matrahlarının tespitinde indirim konusu yapabileceklerdir. Bireysel emeklilik dışında kalan şahıs sigortaları için ödenen primlerin ise beyan edilen gelirin %5'ine kadar olan kısmı matrahın tespitinde indirim konusu yapıla*caktır. Beyan edilen gelir olarak, yıllık gelir vergisi beyannamesinde yer alan indirimler ve geçmiş yıl zararları toplamından önceki tutar esas alınacaktır.

Bireysel emeklilik sistemi ile diğer şahıs sigortaları için ödenen primlerin birlikte olması halinde matrahtan indirim konusu yapılabile*cek tutar beyan edilen gelirin %10'u ile sınırlı olacaktır. Bu durumda şahıs sigorta primleri için %5 oranındaki sınır ayrıca aranacaktır.

Örnek: Yıllık beyanname verecek olan bir mükellefin 2003 yılı matrahının tespitinde indirim konusu yapabileceği katkı payı ve prim tutarlarına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir.

Beyan Edilen Gelir 30.000.000.000 TL
Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı PayıÖdemesi 0 TL
Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 2.400.000.000 TL
Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000 TL
Beyan Edilen Gelirin %10'u 3.000.000.000 TL TL.TL
Beyan Edilen Gelirin %5'i 1.500.000.000 TL 1.500.000.000 TL

Mükellef tarafından 2003 takvim yılında sigorta şirketine ödenen 2,4 milyar liralık prim tutarı, asgari ücretin yıllık tutarını aşmamakla birlikte, yıllık gelir vergisi beyannamesinde yer alan indirimler ve geç*miş yıl zararları toplamından önceki tutarın %5'ini aştığından 'gelir vergisi matrahından indirebilecek tutar 1,5 milyar Ura olacaktır.

Bu Örnekte mükellef tarafından ödenen 2,4 milyar lira bireysel emeklilik sistemine ilişkin katkı payı olsaydı, bu tutarın tamamı, elde edilen gelirin % 10'ıınu ve asgari ücretin yıllık tutarını aşmadığından, matrahın tespitinde indirim konusu yapılabilecekti.

Mükellefin eşine ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, işsizlik, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigorta poliçeleri ve bunlar adına bireysel emeklilik sistemine ödenen prim ve katkı payları da yukarıda belirtilen sınırlamalar çerçevesinde indirim konusu yapılabilecektir.

Örnek: 2003 yılında ticari faaliyeti 40 milyar lira kar ve serbest meslek faaliyeti 10 milyar lira zararla sonuçlanan bir mükellefin 2003 yılı matrahının tespitinde indirim konusu yapabileceği katkı payı ve prim tutarlarına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir.

Beyan Edilen Gelir 30.000.000.000 TL
Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı PayıÖdemesi 2.500.000.000.TL
Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 400.000.000.TL
Küçük Çocuklar Adına Şahıs Sigorta Primi Ödemesi 1.000.000.000 TL
Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000.TL
Beyan Edilen Gelirin %10'u 3.000.000.000.TL
Beyan Edilen Gelirin %5’I 1.500.000.000.TL

Gerek bireysel emeklilik sistemi gerekse şahıs sigorta primleri için Ödenen tutarlar ayrı ayrı değerlendirildiğinde beyan edilen gelirin % 10'u ve/veya % 5'i olarak belirlenmiş sınırların altında kalmakla birlikte, toplam indirim tutarı beyan edilen gelirin %10'u olan 3 mil*yar lira olacaktır. Bu örnekte, beyan edilen gelir 40 milyar lira olsaydı asgari ücretin yıllık tutarına İlişkin sınırlama nedeniyle indirim konu*su yapılabilecek tutar 3.672.000.000.TL olacaktı.

Mükelleflerce ödenen prim ve katkı paylarının yıllık beyanname ile beyan edilen gelirden indirebilmesi için, bu prim ve katkı paylarının ücretin safı tutarının tespitinde ayrıca indirilmemiş olması gerekmektedir.

Mükellefin eşi ve çocuklarının ayrı beyanname vermeleri halin*de, eş ve çocuklar adına ödenen prim ve katkı payları öncelikle kendi gelirlerinden indirilecektir.

2.5. İşverenlerle İlgili Dü*zenlemeler

4697 sayılı Kanunun 4 üncü maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergi*si Kanununun ticari kazançlarda safi ticari kazancın tespitinde indi*rilebilecek giderleri belirleyen 40 inci maddesine (9) numaralı bent eklenmiş ve işverenler tarafından ücretliler adına bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı paylarının gider olarak indirilebilmesi kabul edilmiştir. Burada dikkat edilecek husus, safi ticari kazancın tespitin*de indirebilecek katkı payı tutarı*nın belirlenmesinde, gerek işve*renler gerekse bunların istihdam etmekle olduğu işçiler için bireysel emeklilik sistemine ödenen ve vergi matrahlarının tespitinde dik*kate alınabilecek katkı payları toplamlarının ücretliler için belirlenmiş oranı (aylık ücretlerde ay*lık brüt ücretin %10'u) ve haddi (katkı paylarının yıllık toplamında asgari ücretin yıllık brüt tutarı) aşamayacağıdır. Bunu küçük bir örnekle açıklarsak, aylık brüt ücre*ti 1 milyar TL olan bir ücretli, o ay emeklilik şirketine 75 milyon TL tutarında katkı payı ödemiş olduğu takdirde bu meblağ brüt ücret geli*rinin %10'unu geçmediği için 75 milyon liranın tamamı ücretlinin vergi matrahının tespitinde indi*rim konusu yapılacaktır. Ücretli*nin işvereninin de söz konusu per*soneli için emeklilik şirketine aynı ay 75 milyon TL tutarında katkı payı ödediğini kabul edersek, işve*renin ticari kazancının tespitinde indirim konusu yapabileceği ra*kam sadece 25 milyon TL olacak*tır. Çünkü GVK'nin 40’ıncı mad*desinde atıfta bulunulan 63 üncü maddedeki sınırlama, gerek ücret*linin gerekse işverenin ödediği katkı paylarının, 1 milyar TL olan brüt ücretin % 10 olan 100 mil*yon TL'den fazlasının ticari kazan*cın tespitinde gider olarak yapıla*bilmesini mümkün kılmamakta*dır.

İşverenlerin, istihdam ettikleri ücretliler adına ödedikleri katkı paylarının ticari kazançlarının tespitinde gider olarak dikkate alına*bilmesini mümkün kılan bu düzenleme, sadece bireysel emeklilik uygulaması için öngörülmüş, üc*retlilerin kendilerine, eşlerine ve küçük çocuklarına ait şahıs sigor*tası poliçeleri için sigorta şirketle*rine ödenen primler için böyle bir imkan tanınmamıştır. Ancak işve*renlerin, istihdam ettikleri işçileri veya ailelerinin (eşleri ve küçük çocuklarının) şahıs sigortası poli*çeleri için prim ödemeleri halinde, söz konu prim ödemelerinin "üc*ret" olarak vergilendirildikten sonra gider yazılabileceği tabidir.

Bireysel emeklilik uygulamasıy*la ilgili olarak, işverenlerin istih*dam ettikleri personel adına öde*yecekleri katkı paylarının ticari kazancın tespitinde gider olarak yazılabîlmesini öngören bu düzen*lemenin 4697 sayılı Kanunda ser*best meslek erbabı ve zirai kazanç sahipleri için öngörülmemiş olma*sı, bir eksiklik olarak mütalaa edil*mektedir.

Öte yandan, 4632 sayılı Birey*sel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu'nda işverenlerin bireysel emeklilik sistemine iştirak edecek ücretliler adına katkı payı ödemeleri konusunda hiçbir yü*kümlülük içeren düzenleme yer al*maz iken, 4697 sayılı Kanunla 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununda ya*pılan düzenlemeyle ticari kazanç sahiplerine böyle bir imkanın ta*nınmış olması, sistemin vergi yo*luyla teşvik edilmesine yöneliktir.

2.6. İşverenler Tarafından Ücretler Adına Ödenen Katkı Paylarının Ticari Kazancın Tespitinde İndirimi

Gelir Vergisi Kanunun 40 ıncı maddesinin 9 numaralı bendinde yer alan hüküm işverenler tarafından ücretler adına bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı paylarının, ücretlerle ilişkilendirilmeksizin, ticari kazancın tespitinde indirilmesine imkan tanımaktadır.

Bu kapsamda indirim konusu yapılabilecek tutar, ücretlinin elde ettiği ücretin %10’ unu ve yıllık bazda asgari ücretin yıllık tutarını aşamayacaktır.

Gerek işverenler gerekse ücretliler tarafından ödenen ve vergi matrahının tespitinde dikkate alınan katkı paylarının toplamı, ücretlinin elde ettiği ücretin %10’ unu ve yıllık bazda asgari ücretin yıllık tutarını ( GVK’ nun 63 üncü maddesinin 1 inci fıkrasının ( 3 ) numaralı bendinde belirlenen oran ve haddi ) aşamayacaktır.

Hem işveren hem de ücretli tarafından katkı payı ödenmesi ve toplam tutarın yukarıda belirtilen sınırı aşması halinde, indirimin öncelikli olarak ücret matrahının tespitinde mi yoksa ticari kazancın tespitinde mi yapılacağı konusu taraflarca serbestçe belirlenebilecektir.

Örnek: Ücretlinin kasım 2003 döneminde bireysel emeklilik sis*temine Ödediği katkı payı tutan 300 milyon liradır. Bu tutarın yarısı iş*veren tarafından emeklilik şirketine ödenmektedir.

Aylık Brüt Ücret 2.000.000.000 TL
Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi (ücretli) 150.000.000 TL
Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi (işveren) 150.000.000 TL
Önceki Dönemlerde (ocak-ekim/2003) İndirim Konusu Yapılmış Toplam Tutar 600.000.000 TL
Asgari Ücretin Yıllık Tutan 3.672.000.000TL
Brüt Ücretin %10'u 200.000.000 TL
Brüt Ücretin %5'I 100.000.000TL

Ödenen katkı payı toplam tutan 300 milyon lira olmasına rağ*men brüt ücretin %10'unun 200 milyon lira olması nedeniyle, hem iş*çi hem de işveren tarafından toplam indirilecek katkı payı tutarı 200 milyon lira olacaktır.

İndirimde ücret matrahının tespitine öncelik verilmesi durumunda, ücretli tarafından ödenen katkı payı 150 milyon lira Gelir Vergisi Kanununun 63/3 üncü maddesi uyarınca, ücretin safı tutarının tespitin*de indirim konusu yapılacaktır. Aynı dönemde işveren tarafından öde*nen tutarın sadece 50 milyon liralık kısmı ücretle ilişkilendirilmeksizin ticari kazancın tespitinde gider olarak indirilecektir. İşveren tarafından ödenen ancak Gelir Vergisi Kanununun 40/9 uncu maddesi uyarınca indirilemeyen 100 milyon lira ise ücret olarak vergilendirilmek sure*tiyle ticari kazancın tespitinde dikkate alınacaktır.

3. Katkı Paylarının Değer*lendirilmesi Aşamasıyla ilgili Düzenlemeler

4697 sayılı Kanun, bir yandan katkı paylarının ödenmesi aşama*sına yönelik vergi teşvikleri öngö*rürken, diğer yandan da emeklilik şirketleri bünyesinde kurulacak emeklilik yatırım fonları açısından da önemli teşvik hükümleri öngör*müştür. Bu çerçevede, anılan Ka*nunun 9 uncu maddesiyle 5422 sa*yılı Kurumlar Vergisi Kanununun istisnaları düzenleyen 5 inci maddesinin birinci fıkrasının (4) nu*maralı bendine (e) alt bendi ek*lenmiş ve bu düzenleme ile emek*lilik yatırım fonlarının kazançları*nın kurumlar vergisinden müstes*na olması ve aynı zamanda 193 sa*yılı GVK'nun 94 üncü maddesine göre tevkifata tabi tutulmaması öngörülmüştür.

Bu düzenleme, bireysel emekli*lik sistemi için son derecede önemli bir vergi avantajı sağla*maktadır. Bu düzenlemeyle emek*lilik yatırım fonlarının portföy işletmeciliğinden sağlayacakları ge*lirlerin tamamen vergi dışı kalma*sı sağlanarak emeklilik şirketlerine diğer kurumsal yatırımcılara naza*ran büyük bir avantaj sağlamakta*dır. Tasarruflarını uzun vadeli ola*rak değerlendirmek isteyen kişiler, bireysel emeklilik sistemine katıl*dıkları takdirde, bir yandan yaşlı*lıklarında normal emekli aylıkları dışında ilave bir gelire kavuşacak*lar, diğer yandan da tasarruflarını diğer yatırım imkanlarına nazaran daha avantajlı ve daha risksiz bir alanda değerlendirmiş olacaklar*dır.

4. Katılımcılara Geri Öde*me Yapılması Aşamasıyla ilgi*li Düzenlemeler

4697 sayılı Kanunun 5 inci maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergi*si Kanununun 75 inci maddesinin ikinci fıkrasına eklenen (15) nu*maralı bent hükmü ile emeklilik şirketlerinden katılımcılara yapı*lan ödemelerin tamamı "menkul sermaye iradı" olarak tanımlan*mış, anılan Kanunun 8 inci maddesiyle GVK'nun 94 üncü madde*sinin birinci fıkrasına eklenen (15) numaralı bent hükmüyle de söz konusu ödemeler gelir vergisi tevkifatı kapsamına alınmıştır. Yi*ne 4697 sayılı Kanunun 6 ncı maddesiyle Gelir Vergisi Kanunu*nun 86 ncı maddesinde yapılan değişiklikle emeklilik şirketlerince hak sahiplerine yapılacak ödeme*lerde tevkifatın nihai vergileme olması ve bu gelirler için hak sa*hiplerince beyanname verilmeme*si esası kabul edilmiştir. Emeklilik şirketlerince katılım*cılara yapılacak olan ve menkul sermaye iradı olarak tanımlanan ödemeler, Gelir Vergisi Kanunu*nun 94 üncü maddesi kapsamında vergi tevkifatı kapsamına alındıklarından, söz konusu ödemeler 94 üncü maddede Bakanlar Kurulu'na tanınan yetki uyarınca Bakanlar Kurulu kararıyla %0 ila %25 ara*sında bir oranda vergilendirilebileceklerdir. 24.12.2002 tarihli ve 2002/5000 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca, 30.12.2002 tari*hinden geçerli olmak üzere, tüzel kişiliği haiz emekli sandıkları, yardım sandıkları ile emeklilik ve si*gorta şirketleri tarafından;

- On yıl süreyle prim, aidat veya katkı payı ödemeden ayrılan*lara yapılan ödemeler, % 15 ora*nında,

- On yıl süreyle katkı payı ödemiş olmakla birlikte bireysel emeklilik sisteminden emeklilik hakkını kazanmadan ayrılanlar ile diğer sandık ve sigortalardan on yıl süreyle prim, aidat ödeyenler ve vefat, maluliyet veya tasfiye gi*bi zorunlu nedenlerle ayrılanlara yapılan ödemeler, % 10 oranında,

- Bireysel emeklilik sistemin*den emeklilik hakkı kazananlar ile bu sistemden vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ay*rılanlara yapılan ödemeler ise % 5 oranında tevkifata tabi tutulacaktır.

Öte yandan, 4697 sayılı Kanu*nun 1 inci maddesiyle Gelir Vergi*si Kanununa eklenen mükerrer 21 inci madde İle bireysel emeklilik sisteminden emeklilik hakkını kazananlar ile bu sistemden vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunla nedenlerle ayrılanlara yapılacak ödemelerin %25'i gelir vergisinden müstesna tutulduğundan, söz konusu ödemelerin dörtte biri vergiye tabi olmayacak, ödemelerin geri kalan kısmı % 5 oranında ver*giye tabi tutulacaktır. Görüleceği üzere, bireysel emeklilik sisteminden emekli olarak ayrılan veya zorunlu nedenlerle ayrılmak mecbu*riyetinde kalanlara yapılacak ödemeler nihai olarak % 3.75 oranın*da vergiye tabi olacaktır.

Sistemden zorunlu bir neden olmadan ve emeklilik hakkını kazanmadan ayrılanlara yapılacak ödemeler mükerrer 21 inci madde kapsamında bulunmadığından, bu tür ödemeler, katılımcıların sistemden on yıl süre prim ödemeden ayrılmaları halinde % 15 oranında on yıl süreyle prim ödeyerek ayrılmaları halinde ise % 10 ora*nında vergiye tabi tutulacaktır.

Burada dikkati çeken husus, bi*reysel emeklilik sisteminden emekli olarak veya vefat, maluli*yet veya tasfiye gibi zorunlu olarak emekli olanlara yapılacak ödeme*lerin %25'i vergiden müstesna tu*tulmuşken, sistemden emeklilik hakkını kazanmadan veya sayılan zorunlu nedenler olmadan ayrılanlara yapılacak ödemelerin vergi*den müstesna tutulma maşıdır. Ya*pılan düzenlemede, böyle bir ayı*rım yapılarak katılımcıların birey*sel emeklilik sisteminden emekli olarak ayrılmaları teşvik edilmek istenmiştir.

Bu konuda belirtilmesi gereken son bir husus, mükerrer 21 inci madde de Türkiye'de kain ve mer*kezi Türkiye'de bulunan diğer si*gorta şirketlerinden on yıl süreyle prim ödeyerek ayrılanlar ile vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlara yapılacak ''demelerin sadece %10'u vergiden müstesna tutularak bireysel emek*lilik sistemine katılım arttırılmak istenmiştir.

5. Diğer Vergi Düzenleme*leri

4697 sayılı Kanunla bireysel emeklilik sistemini teşvik etmek üzere diğer vergi kanunlarında ya*pılan düzenlemeler de bulunmak*tadır. Anılan Kanunla 488 sayılı Damga Vergisi Kanununun damga Ergisinden istisna edilen kağıtları düzenleyen ekli (2) sayılı Tablo*sunda değişiklik yapılmış ve emek*lilik şirketleri ile emeklilik yatırım fonlarının kuruluşları dahil her türlü işlemlerinde düzenlenen ve damga vergisi bu şirketler veya fonlar tarafından ödenmesi gereken kağıtlar damga vergisinden müstesna tutulmuştur.

Yine 4697 sayılı Kanunla 6802 sayılı Gider Vergileri Kanununun istisnaları belirleyen 29 uncu mad*desinde de değişiklik yapılmış ve emeklilik sözleşmeleri üzerinden alman paralar ile emeklilik yatırım fonlarının sermaye piyasalarında yaptıkları işlemler nedeniyle elde ettikleri paralar ve emeklilik şir*ketlerinin kuruluşlarında veya sermayelerini artırdıkları sırada çı*kardıkları hisse senetlerinin itibari değerlerinin üzerinde elden çıkarılması sonucu kendi lehlerine ka*lan paralar, banka ve sigorta muameleleri vergisinden müstesna tutulmuştur.

Diğer taraftan, 4632 sayılı Bi*reysel Emeklilik Tasarruf ve Yatı*rım Sistemi Kanununda da bir ver*gi düzenlemesi bulunmaktadır. Daha önce de belirttiğimiz gibi, anılan Kanunun Geçici 1 inci maddesi, Kanunun yayımı tarihinden önce hayat branşında faaliyet gösteren ve yeni poliçe akdetme yetkisi olan sigorta şirketlerinin, Kanunun yürürlük tarihinden itibaren beş yıl içerisinde başvurma*ları ve Kanunun 8 inci maddesin*de öngörülen şartları yerine getir*meleri halinde emeklilik şirketine dönüşebilmelerine imkan tanımış*tır. Bu çerçevede emeklilik şirketi*ne dönüşen şirketler ile hayat branşında faaliyet gösteren ve yeni poliçe akdetme yetkisi olan sigorta şirketlerinden kurulacak emeklilik şirketine asgari yüzde on payla ku*rucu ortak olanlar, mevcut biri*kimli hayat sigortalılarının talep etmeleri ve sigortalıların 4632 sa*yılı Kanunda öngörülen şartları haiz olmaları halinde, Hazine Müsteşarlığınca belirlenecek esas ve usullere göre, sigortalılarının birikimlerini tüm hak ve yükümlü*lükleri ile birlikte bireysel emekli*lik sistemine aktarabileceklerdir. Söz konusu birikimlerin aktarımı, aktarım işleminin 4632 sayılı Ka*nunun yürürlük tarihinden itibaren beş yıl içerisinde gerçekleştiril*mesi şartıyla, her türlü vergi, resim ve harçtan müstesna olacak ve in*tibak ettirilen ve emeklilik sözleş*mesi imzalamış katılımcılardan sis*teme giriş aidatı alınmayarak, mas*raf kesintileri yapılmayacaktır.

6. Özel emekliliğe Vergi Teşviki Ve Emeklikteki Maaş İmkanı

Maliye Bakanlığı'nca hazırlanan "Bazı Vergi Yasalarında Değişiklik Yapılmasına Dair Yasa Tasarısı" Bakanlar Kurulu'nda kabul edilerek TBMM'ye sunulmuştur. Tasarıyla, oluşturulacak bireysel emeklilik sistemine katılımcılar tarafından ödenecek katkı paylarının vergi matrahından indirilmesi sağlanmıştır.

Emeklilik döneminde elde edilecek gelirlerin belli bir tutarını gelir vergisinden istisna tutan tasarı, emeklilik sigorta şirketlerinin kuracakları yatırım fonlarının portföy işletmeciliğinden doğan kazançlarının kurumlar vergisinden istisna tutulmasını öngörülmektedir.

Gelir ve Kurumlar Vergi" yasalarında yapılması öngörülen değişiklikle bireysel emeklilik sistemine katılımın artırılmasını amaçlayan Yasa tasarısında, aralarında "hizmet, çalışan ve işveren" ilişkisi bulunmayan kişi ve kuruluşların oluşturduğu sigorta sistemi ile yardım sandıklarından elde edilen aylık ve benzeri gelirlere sağlanan istisna kaldırılacaktır.

Tasarıyla, ücretlinin kendi, eşi ve küçük çocukları için merkezi Türkiye'de bulunan sigorta şirketlerine ödediği sigorta primleri, emekli sandıkları ve yardım sandıklarına ödediği aidat ve primler ile bireysel emeklilik sistemine gerek işverenin, gerekse ücretlinin ödediği katkı tutarının aylık ücretin yüzde 10'unu ve asgari ücretin yıllık tutarının yarısını aşmamak koşuluyla indirilmesine olanak sağlanmaktadır.

Tasarıda, iradi katılımın esas olduğu ve prim, aidat ve katkı payı gibi ödemelerle nakdi sermayenin oluşturulduğu sigorta ve sandık sistemlerinden elde edilen tutarların, daha önce vergilendirilmemiş prim, aidat ve katkı payına isabet eden kısım ile prim, aidat ve katkı payı toplamını aşan kısmı "menkul sermaye iradı" olarak tanımlanmaktadır. Buna göre, toplam 5 milyar lira prim, aidat ya da katkı payı ödeyen ve bu tutarın 2 milyar lirasını vergi matrahından indiren bir iştirakçinin herhangi bir şekilde sistemden ayrılması sonucunda 20 milyar lira elde ettiği hesaplandığında, vergilendirilecek menkul sermaye iradı tutan 17 milyar lira olacaktır.

Yapılan düzenlemede 10 yıl süreyle prim veya aidat ödemiş olanlara, bireysel emeklilik hakkı kazananlara, ölüm, maluliyet ya da tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlara yapılan ödemeler ile, 10 yıl süreyle ödemeden ayrılanlara ve bireysel emeklilik hakkı kazanmadan ayrılanlara yapılan ödemeler vergi oranlarının farklılaştırılması amacıyla ayrılarak sigorta sisteminde daha uzun süreyle kalmak teşvik edilmektedir.

Emeklilik yatırım fonlarının portföy işletmeciliğinden doğan kazançlarını kurumlar vergisinden istisna tutan tasan, bireysel emeklilik sigorta şirketleri ile emeklilik yatırım fonlarının kuruluş işlemleri de dahil olmak üzere her türlü işlemlerinde düzenlenen Damga vergisi tutuluyor. Emeklilik sigortası poliçeleri üzerinden alınacak paralar ile emeklilik sigortası uygulamalarından oluşacak fonların sermaye piyasası ile para piyasalarında yapacakları işlemler nedeniyle lehlerinde kalacak olan paraların Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi'nden istisna tutulacaktır.

Şirketlerin, emeklilik dönemlerine ilişkin katılımcılarını bilgilendirirken sunabilecekleri tablolardan biri de "Son maaşının yüzde 40'ı kadar bir emeklilik maaşı alabilmek için ne kadar ödeme yapılması gerektiği" üzerine. Yine Hazine tarafından hazırlanan bu tabloya göre;

Sisteme 18 yaşında giren: 38 yıl boyunca maaşının yüzde 4.3'ünü ödeyerek emeklilik döneminde son ücretinin yüzde 40'ı kadar bir maaş elde edebilir. Sisteme 36 yaşında giren: Sistemde 20 yıl kalacak bir kişi, maaşının yüzde 16'sını ödemesi halinde son aylık ücretinin yüzde 40'ı kadar emekli maaşı alacak. Sisteme 46 yaşında giren: Asgari katılım süresi olan 10 yılı doldurarak 56 yaşında emekli olmak isteyenler, maaşının yüzde 45'ini ödeyerek son aylık ücretinin yüzde 40'ı kadar bir gelire kavuşacak.

3. BÖLÜM

SİSTEMİN DENETİM VE GÖZETİMİ

1. Genel Olarak Sistemin Denetimi Ve Gözetimi

4632 sayılı kanunda yer alan bireysel emeklilik uygulamasıyla ilgili olarak emeklilik şirketleri, emeklilik yatırım fonları ve bu fonların portföylerinin Hazine Müsteşarlığı veya Sermaye Piyasa*sı Kurulu tarafından gözetimleriyle ilgili hükümlere yer verilmiştir. Anı*lan Kanun ayrıca, söz konusu ku*rumların düzenli bir şekilde dene*timlerini öngören düzenlemeler de içermektedir. Şöyle ki:

- Emeklilik şirketlerinin, 4632 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülen emeklilik faaliyetleri ile sigortacılık faaliyetleri, yılda en az bir kez Hazine Müsteşarlığı tara*fından,

- Emeklilik şirketlerinin yatı*rım fonlarının, portföy yöneticile*rinin ve saklayıcıların hesap ve işlemleri yılda en az bir kez Sermaye Piyasası Kurulu tarafından,

- Emeklilik şirketlerinin he*sap ve işlemleri, mali yönden yılda en az bir kez bağımsız denetleme kuruluşları tarafından,

- Emeklilik yatırım fonlarının hesap ve işlemleri, üçer aylık dö*nemler itibariyle bağımsız denetle*me kuruluşları tarafından denetlenecektir.
4632 sayılı Kanun, bağımsız dış denetimine ilişkin esas ve usulle*rin Müsteşarlıkça belirlenmesini ve anılan Müsteşarlığın, 1.6.1989 tarihli ve 3568 sayılı Serbest Mu*hasebecilik, Serbest Muhasebeci Malî Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanununa göre denetlemeye yetkili olanlar tarafından Kurulacak bağımsız denetleme ku*ruluşlarının kuruluş şartlarını ve çalışma esaslarını Türkiye Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliğinin görüşünü alarak belirle*yerek listeler halinde yayımlaması*nı öngörmektedir.

2. Emeklilik Gözetim Merkezi (EGM) Ve Görevleri

Emeklilik Gözetim Merkezi A.Ş., Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca; Bireysel Emeklilik Sistemi'nde yer alan şirketlerin Hazine Müsteşarlığı tarafından elektronik ortamda günlük gözetim ve denetimine esas bilgilerin oluşturulması ile işlem konsolidasyonları, bireysel emeklilik aracıları sınavı gibi konularda görevlendirilmek üzere, 11 şirket ortaklığında 2 trilyon 475 milyar 225 milyon lira ödenmiş sermaye ile 10 Temmuz 2003 tarihinde kuruldu. Şirketin merkezi İstanbul'da bulunmaktadır.

Emeklilik şirketlerinin ortaklığı ile kurulan, bir anlamda öz denetleyici bir kuruluş niteliğinde olan EGM, esas olarak şu görevleri yerine getirecektir: Emeklilik şirketlerinin faaliyetlerinin günlük olarak elektronik ortamda gözetimi ve kamu otoritelerine raporlanması, emeklilik şirketlerinin işlemleri sonucunda oluşan bilgilerin konsolidasyonu, katılımcılara ait bilgilerin gizliliğinin korunarak saklanması, kamuoyunun ve katılımcıların bilgilendirilmesi, istatistik üretilmesi, Bireysel Emeklilik Sistemi'nin analitik olarak sorgulanması, bireysel emeklilik aracıları sınavının yapılması ve bireysel emeklilik aracıları sicilinin takibi, emeklilik şirketlerinin ortak tanıtım, eğitim programlan, yazılım ve benzeri konulardaki taleplerin karşılanması, sistemin güven içinde işleyişi ile olası sorunlara, zamanında gerekli müdahalelerde bulunulmasına olanak sağlayacak veri oluşturulması.

Bireysel Emeklilik Sistemi'nin güvenli şekilde işleyişi ile ilgili önemli görevleri yerine getirecek bu merkez sistemin şeffaflığını ve güvenilirliğini artıracak, kamunun gözetim ve denetim sorumluluğunu etkin bir şekilde yerine getirmesine olanak sağlayacaktır. Emeklilik Gözetim Merkezi aracılığı ile emeklilik şirketlerinin faaliyetleri Müsteşarlığımız tarafından elektronik ortamda günlük olarak gözetlenip denetleyecek, katılımcıların hak ve menfaatleri azami düzeyde korunacak.

Emeklilik Gözetim Merkezi'nin henüz bireysel emeklilik ürünleri katılımcılara sunulmadan bu alanda faaliyet göstermek üzere hazırlık yapan şirketler tarafından kurulmuş olmasının önemi ve anlamı oldukça yüksek. Diğer bir ifade ile bu husus şirketlerin, sistemin işleyişi ve faaliyetleri ile ilgili olarak en yüksek şeffaflığı katılımcı ve kamuoyuna sağlamaya yönelik taahhütleri anlamına gelmektedir. Bu husus denetim ve gözetimde yeni bir bakış açısı ve farklı bir yapılanma demektir. Emeklilik Gözetim Merkezi diğer bir ifade ile öz denetim birimi olarak hem emeklilik şirketlerine, hem katılımcılara hem de kamuya hizmet verecek bir yapıda. Bu açıdan, Emeklilik Gözetim Merkezi’nin varlığının yaratacağı sinerjinin önemli olduğu düşünülmektedir.

4. BÖLÜM

SİSTEMİN DEĞERLENDİRİLMESİ VE EKONOMİK ETKİLERİ

1. Bireysel Emeklilik Sisteminin Değerlendirilmesi

Dünya genelinde, farklı ülkelerin sosyal güvenlik sistemlerinde ya şim*diden bazı sorunlar yaşandığı ya da gelecekte karşılaşılabileceği düşünü*len bazı ciddi sorunlara karşı şimdiden çözümünler üretmeye yönelik ça*lışmalar yapıldığı görülmektedir. Sosyal güvenlik sisteminde yaşanan ve/veya yaşanacak problemlerin çözümüne yardımcı olan ve aynı zaman*da devletlerin bütçelerine önemli yükler getirebilen sosyal güvenlik sisteminin sorunlarını azaltan bir uygulama olarak, özel emeklilik fonları daha fazla ön plana çıkmaya başlamış görülmektedir. Dolayısıyla, özel emekli*lik fonları ile hem devlet sosyal güvenlikten doğan yüklerinin bir kısmını özel kesime devredebilmekte hem de, genel ekonomi açısından uzun sü*reli fon yaratılması olanağı elde edilmiş olmaktadır.

Türkiye'de de sosyal güvenlik alanında önemli boyutlarda sorunlar yaşandığı ve bu sorunların devlet bütçesine oldukça önemli boyutlarda yük*ler getirdiği görülmektedir. Aynı zamanda, tüm dünya genelinde bu tür so*runlara çözüm olarak ileri sürülen "özel emeklilik fonları", yasa tasarısı ola*rak TBMM gündemine gelmiştir. Meclise sunulan bireysel emeklilik yasa tasarısında amaç; sosyal güvenlik sistemine İlave olarak, katılımcılara emeklilik döneminde ek gelir sağlamak üzere, gönüllü katılıma dayalı ve belirlenmiş katkı esasına göre oluşturulan bireysel emeklilik sistemi kapsa*mında; katılımcıların ve varsa isteğe bağlı olarak işverenlerinin katkılarının toplanmasını, bu kanunda belirtilen emeklilik şirketleri tarafından bireysel emeklilik hesaplarında izlenerek emeklilik yatırım fonlarında yatırıma yönlendirilmesini, sisteme katılma, ayrılma ve emeklilik koşulları ile katılımcıların hak ve yükümlülüklerini düzenlemek şeklinde belirlenmiştir.

Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu Tasarısı'nın ge*nel gerekçe kısmında; "Ülkemizde SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı aracılığı ile sunulan emeklilik hizmetleri birinci ve ikinci basamağı karşılamakta*dır. Üçüncü basamak emeklilik hizmetleri ise, kısmen hayat sigorta şirket*lerince sunulan ürünlerle karşılanmaktadır." denilmektedir. Bu kapsamda, kamu sosyal güvenlik sistemine tamamlayıcı nitelikteki "Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu Tasarısı Taslağı" ile, bireylerin emekli*liğe yönelik gönüllü tasarruflarını düzenleyen bireysel emeklilik hesapları*na dayalı fonlu bir sistem oluşturulması öngörülmektedir.

Dolayısıyla, tüm dünya genelinde yaygınlık kazanmaya başlayan özel emeklilik fonları uygulamasının ülkemizde gerçekleşemeyeceği gibi bir düşünce yanlış, olacaktır. Zaten IMF ile yapılan anlaşma şanlarından birisi de bireysel Özel emeklilik yasasının çıkarılmasıdır. Bu noktada önemli olun, bireysel özel emeklilik sisteminin sağlam temellerle uygulamaya gir*mesini sağlayabilmektir.

Türkiye'de bireysel özel emeklilik sistemine özellikle yabana ortaklı si*gorta şirketlerinin büyük ilgi gösterecekleri düşünülmektedir. Hatta birçok hayat sigortası şirketinin bu konudaki gelişmeleri yakından takip ettiğini de söylemek yanlış olmayacaktır. Bu gelişmelerin özellikle, hayat sigortası şirketlerinin sağlık sigortası branşından ayrılıp ayrı bir örgütlenme içine girmelerini bir zorunluluk haline getirecek olması, bu kapsamda, sağlık sigortası branşının farklı bir sigorta sirkeli tarafından yürütülmesini gündeme getirecektir.

Bireysel özel emeklilik şirketi yasal düzenleme gereği, belirlenen şartla*rın yerine getirilmesi durumunda herkes tarafından kurulabilecektir. Ancak, bireysel emeklilik şirketlerinin mevcut bir hayat sigortası şirketi tarafından oluşturulmasında, özellikle pazarı tanımanın getirdiği bazı avantajların olacağı unutulmamalıdır. Özellikle bu konuda; direkt satış örgütü bü*yük, elemanları eğitimli ve iyi örgütlenmiş firmalar büyük bir avantaja da*ha sahip olacaklardır. Bunlara ilaveten, büyük bir gruba bağlı bir firma olan bireysel emeklilik şirketleri, daha büyük bir pazar dilimine daha kı*sa sürede ulaşabileceklerdir.

Türkiye'de yeni yasa tasarısıyla birlikte, hayat sigortası şirketleri ve kurulması düşünülen bireysel emeklilik şirketleri arasında yoğun bir rekabe*tin yaratılabileceği bir ortam söz konusu olabilecektir. Hayat sigortası şirketlerinden emeklilik şirketlerine dönüşme hazırlığı olmayanlar ve/veya emeklilik şirketine dönüşmemekte ısrarcı olan hayat sigortası şirketleri bü*yük sıkıntılar çekebileceklerdir. Zaten benzer gelişmeler, gelişmiş bazı ül*kelerde hayat sigortası sistemi ile özel emeklilik fonları arasında daha ön*ce de yaşanmış ve hayat sigortası sistemi, özel emeklilik fonları karşısında rekabet dolayısıyla pazar payı kaybetme durumunda kalmıştır. Ülkemizde zaten gelişmiş ülke örneklerine oranla oldukça zayıf bir yapıda olan hayat sigortası şirketlerinin ortaya çıkacak durumu merak konusudur.

Bütün çabalara rağmen bireysel emeklilik yasa tasarısının 2000 yılı için*de Meclisten geçirilerek yasalaşması bugüne kadar gerçekleştirilememiştir. Bu yasa tasarısının özellikle vergisel teşviklerle ilgili kısmı tarafların büyük çoğunluğunca yeterli görülmemekledir. Ancak, gönüllü katılım esasına da*yalı bir sistem olarak bireysel emeklilik sisteminden beklenen faydaların sağlanabilmesi için dengeli bir şekilde vergi teşviklerinin gündeme getirilmesinin bir zorunluluk olduğu unutulmamalıdır. Sırf devletin kısa vadede vergi gelirlerinde gerçekleşecek azalmayı neden göstererek, yeterli vergi*sel teşvikleri sağlamaması büyük bir kayıp olacaktır. Bununla birlikle, tüm ilgili kesimlerde, vergisel teşviklerin makul düzeylerde sağlanması yönünde bazı düzeltmelerin yapılmasına yönelik beklentilerde bulunmaktadır.

Bu bağlamda, mevcut bireysel emeklilik yasa tasarısı kapsamında geliştirilebilecek öneriler şu şekilde özetlenebilir:

Bireysel emeklilik piyasasında emeklilik şirketlerinin pazar paylarını aşırı düzeyde arttırmalarını önleyici bazı tedbirler alınabilir. Bu tür bir yaklaşım anti tekel ve anti tröst düşünceleriyle de uyumludur. Ancak bu öne*ri, pazarda çok sayıda ve verimsiz çalışan emeklilik şirketi oluşturmayacak şekilde gerçekleştirilmelidir. Bu konudaki görev büyük ölçüde "Bireysel Emeklilik Koordinasyon Kurulu"na düşmektedir.

Vergi teşvikleri özellikle gönüllü bireysel emeklilik sistemlerinde önemli bir unsurdur. Mevcut yasa tasarısı ekindeki vergi düzenlemelerin*de yer alan oran ve tutarlar daha cazip hale getirilmelidir. Ayrıca, işveren için bir vergi teşviki görülememektedir. Bu durumda işverenlerin katkıları*nı bu sisteme çekmek gerçekleşemeyecektir. Bu nedenle katılımcıya tanı*nan tüm vergisel teşviklerden aynı oranlarda işverenin de yararlanmasını sağlamak doğru olacaktır. Bu yönde düzenlemeler yapılması ilave fon birikimi nedeniyle emeklilik sistemine katılacak çalışanlar açısından da ol*dukça avantajlı bir ortam hazırlayacaktır.

Yasa tasarısı bu haliyle tamamen bireysel emeklilik sistemidir. Birey*sel emeklilik sistemlerinde işletme maliyetlerinin oldukça yüksek olduğu unutulmamalıdır. Bu bağlamda, sistemin bireysel emeklilik yanında mes*leki emeklilik olarak adlandırılan grup özel emeklilik sistemlerinin de kurulmasına olanak tanıyacak şekilde yeniden yapılandırılması oldukça faydalı olacaktır. Zaten girmeyi bir amaç haline getirdiğimiz AB kapsamında ve üye ülkelerin büyük bir bölümünde özel emeklilik fonları ile ilgili eği*lim, ölçek ekonomilerinden yararlanma ve işletme maliyetinin düşük olma*sı gibi nedenlere bağlanarak büyük ölçüde mesleki emeklilik sistemleri oluşturulması yönündedir. Bu durum göz önüne alınarak mevcut yasa ta*sarısında grup (mesleki) emeklilik sistemlerine de olanak sağlayacak şekilde yeni düzenlemeler yapılması yararlı olacaktır.

Bireysel emeklilik sistemlerinde genelde katılımcılar 1 yıl dolduktan sonra istedikleri başka bir emeklilik şirketine geçebilmekledirler. Bu düzenlemenin rekabet ortamı yaratarak emeklilik şirketlerinin daha iyi hizmet vermelerini sağlamak için yapıldığı bilinmektedir. Ancak, bu durum belir*li şartlarda kısıtlanmadığında Şili örneğinde yaşandığı gibi bazı olumsuz*luklara neden olabilecek ve piyasadaki şirketler arasında yıkıcı rekabet ya*şanması gibi durumlar da ortaya çıkabilecektir. Bu kapsamda, katılımcının emeklilik şirketi seçme özgürlüğünü çok fazla zedelemeden yasa tasarısı kapsamında sık sık emeklilik şirketi değiştirmeyi önleyici ya da zorlaştırıcı yönde bazı tedbirlerin alınması sistemin sağlığı açısından yararlı olacaktır.

Daha önce de bahsedildiği gibi özel emeklilik uygulamalarında güven unsuru büyük önem arz etmektedir. Bu doğrultuda yasa tasarısı kapsamın*da, bireysel emeklilik sisteminde denetime yönelik oldukça kapsamlı düzenlemeler yapıldığı görülmektedir. Ancak şurası da bir gerçektir ki ABD ve Japonya gibi gelişmiş finans piyasalarına sahip ve çok iyi denetim mekanizmaları olan ülkelerde bile finansal kurumlar iflas edebilmektedir. Bu bağlamda, sisteme olan güven unsurunu daha da pekiştirmek için, özel emeklilik sistemine katılanların (öncelikle ödenebilir faydalarını alabilmeleri açısından) özellikle şirketlerin yönetim hatalarından kaynaklanacak olan mağduriyetlerini önlemek için "emeklilik garanti fonu" şeklinde bir yapılanmaya gidilmesi uygun olabilecektir. Ancak Özel emeklilik siste*minden, devletin yükünü azaltması beklenmekte olduğunda, bu önerinin devlete bir yük getirmemesi için sistemin kendi garanti fonunu kendisinin yaratması ve bireysel emeklilik koordinasyon kurulu gözetim ve denetiminde emeklilik şirketlerinin belirleyeceği üyeler tarafından yönetilmesi önerilmektedir. Önerilen bu "emeklilik garanti fonu" toplam emeklilik fonlarının belirli bir yüzdesine ulaşıncaya kadar emeklilik şirketlerinden kesilecek makul düzeydeki primlerden oluşturulacaktır. Bu fon belirli bir büyüklüğe ulaşınca şirketlerden prim alınmayacak, karşılık aşağıya düşerse tekrar prim tahsilatı başlatılacaktır. Bu şekilde bir düzenleme yapılması bireysel emeklilik sistemine olan güveni arttırıp perçinleyecektir. Bu şekil*de bir düzenlemeyle her şeye rağmen; bir emeklilik şirketinin fonları ol*dukça büyük ölçüde zarara uğrarsa ne olacak? Emeklinin mağduriyeti, na*sıl önlenecek? Gibi sorulara yanıt bulunmuş olacaktır.

Yasa tasarısında; katılımcı paylarının değerlendirilmesi sonucunda ne düzeyde bir gelir elde edilebileceğine (yani, ne ölçüde reel getiri sağlanabileceğine) yönelik herhangi bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu yönde katılımcıların haklarını koruyacak biçimde hayat sigortası sisteminde oldu*ğu gibi bir üst sınır getirilecek şekilde düzenleme yapılabilir. Sistemin başarısı açısından, katılımcıların ödedikleri katkı paylarının değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Tasarıda emeklilik şirketi topladığı katkı paylarını oluşturacağı en az 3 emeklilik fonu aracılığı ile değerlendirecektir. Sis*tem içinde katılımcı kişiler katkı paylarını bu üç fondan istediklerine yatırabilecekleri düzenlenmiştir. Bu durum katılımcıların her birinin yatırım uzmanı olmadığından hareketle, bir bakıma fonların yönetimi emeklilik şirketlerine bunun yanında portföy yönetim şirketlerine bırakılmaktadır. Bu bağlamda, fon yönetimi konusunda bilgili olmayan yatırımcının yararlanabileceği ve piyasa ortalamasının altına inmeyecek düzeyde getiri garantisinin sağlandığı bir düzenlemenin de yapılması; hiç olmazsa kurula*cak fonlardan birinin bu tür bir garanti içeren fon niteliğinde olması olduk*ça yararlı olacaktır. Türkiye'de katılımcıların çoğunluğunun yatırım konu*sunda bilgili olmadıkları ve ayrıca finans kesiminde doğru ve zamanında bilgi akışının sağlanmasında hala bazı problemlerin yaşandığı düşünüldü*ğünde bu şekildeki bir düzenlemenin önemi daha da iyi anlaşılacaktır.

Genel olarak, bireysel özel emeklilik uygulamalarının büyük bir kısmında emeklilik fonlarının yatırımlarına bazı kısıtlamaların getirildiği görülmektedir. Mevcut yasa tasarısı kapsamında bu şekilde yatırımlara yönelik sınırlayıcı bir hüküm bulunmamaktadır. Bu konuda da yatırımlara yönelik olarak gerçekçi kısıtlamalar belirlenmesi faydalı olacaktır.

Bireysel emeklilik yasa tasarısından fonlar tamamen bireysel hesaplarda tutulurken fonun işletilmesi de profesyonel portföy yönetim şirketlerine bırakılmıştır. Ayrıca, yasa tasarısı gereği oluşturulan 3 farklı emeklilik fonunun mal varlığı emeklilik şirketinin mal varlığından ayrı tutulmaktadır. Emeklilik şirketleri için iflas gibi bazı olumsuz gelişmeleri önlemek amacıyla, sermaye yeterliliği oranları belirleyip bunun kontrolü gerçekleştirilebilir. Gerçi yasal düzenleme içinde problemli şirketlerin birleştirilmesi ya da emeklilik fonlarının birleştirilmesi veya başka bir emeklilik şirketine devredilmesi gibi seçenekler de bulunmaktadır. Bu önlemlere karşın, katı*lımcıların bu tür gelişmelerden ne ölçüde zarar görecekleri ya da görme*yecekleri bilinememektedir.

Bireysel emeklilik sisteminin hayat sigortası sistemine çok fazla zarar vermeden çalışması için gerekli görülen bazı düzenlemelerin yapılmasının da önemli olduğu düşünülmektedir.

Bu bağlamda, bireysel emeklilik sistemine hazırlıklı olan; güçlü mali ya*pısı, yetişmiş elemanları ve güçlü direkt satış örgütüne sahip olan firmalar büyük bir avantaja sahip olacaklardır. Buna; yabancı ortaklı ve/veya bir gruba/holdinge bağlı bir firma olmak eklenince bu avantajların daha da artacağını söylemek yanlış olmayacaktır. Bütün bunlara, ülkemiz genelinde önceki yıllarda bir türlü sağlanamayan; özellikle mevcut hükümet döne*minde nispeten sağlanan ekonomik ve siyasi istikrar ortamının olumlu yansımalarını da eklemek yerinde olacaktır. Çünkü emeklilik sistemi uzun süreli düşünmeyi gerektiren bir sistemdir.

Dünya genelinde emeklilik fonlarının devreye girmesiyle birlikte, hayat sigortası sektörünün pazar kaybına uğradığı bilinmektedir. Ancak, bu ge*lişmenin yaşandığı gelişmiş ekonomilerde hayat sigortası şirketleri tama*men yok olma gibi bir duruma gelmemişlerdir. Hayat sigortası şirketleri ile emeklilik fonları birlikte/bir arada faaliyette bulunabilmektedirler. Türki*ye'de gündemde olan ve yasalaşmak üzere TBMM'de bulunan bireysel özel emeklilik yasa tasarısı kapsamında; gerçekleştirilmesi düşünülen dü*zenlemeler ile bazı yetkililerin yaptıkları açıklamaların ışığında hayat sigor*tası şirketlerinin dikkate alınmayacağı veya önemsiz görüldükleri biçimin*de bir görüntü ortaya çıkmaktadır. Halbuki gerçekleştirilecek yasal düzen*lemeler kapsamında hayat sigortası ürünleriyle (hizmetleriyle), emeklilik tonlarının hizmetleri arasındaki ayrım iyi yapılıp farklılıklar açık bir şekil*de ortaya konulduğunda belki de şimdiye kadar iyi gelişme gösteremeyen bünye olarak da gelişmiş ülkelerdeki kadar güçlü bir yapıya sahip olama*yan hayat sigortası branşı yok olmak gibi bir tehlikeyle karşı karşıya kal*mayacaktır.

Sonuç olarak, Türkiye'deki uzun süreli fon sağlama problemine çözüm olması, devletin sosyal güvenlik yükünü azaltması ve katılımcılarına da ila*ve emeklilik olanağı tanıyacak olması gibi özellikleri içinde barındıran bi*reysel özel emeklilik sistemi; birçok yönüyle (özellikle kuruluş şartları, sis*temin denetimi ve yönetimde suiistimale yönelik olarak getirilen cezalar vb. düzenlemeler dikkate alındığında) oldukça iyi sayılabilecek bir yasal alt yapıya kavuşturulmuş görülmektedir. Yukarıda değinilen bazı eksiklik*ler ve uygulama neticesinde karşılaşılacak diğer sorunlarla ilgili düzenle*melerin ise, kısa zaman içinde değerlendirilerek gerçekleştirilebileceği dü*şünülmektedir. Bunlar gerçekleştirildiğinde bireysel özel emeklilik siste*minden beklenen tüm faydaların sağlanabileceği düşünülmektedir. Ancak, gerçekleştirilecek düzenlemelerde hayat sigortası sistemine de yaşam şan*sı verilmesi gerektiği unutulmamalıdır.

2. Sistemin Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkileri

Bireysel emeklilik sistemi ile beraber;

- İkinci emeklilik geliri ile emeklilikte bireylerin refah seviyelerinin artması,

- Tasarruf eğiliminin artması,

- Altyapı ve uzun vadeli yatırımlara kaynak bulununca yeni iş olanaklarının yaratılması,

- Sosyal güvenliğin kapsamının genişlemesi ve kamunun yükünün azalması,

- Mali sektörde uzun vadeli fonların artması

- Enflasyonla mücadele ve istikrarlı büyümeye olumlu katkı sağlanması,

- Sermaye piyasalarının derinleşmesi,
- Kurumsal yatırımların, piyasalardaki dalgalanmaları ve spekülasyonları azaltması beklenmektedir.

a) Bireysel Emeklilik Sisteminin Çalışanlara Sağlayacağı Faydalar:

- Sosyal güvenlik aylıklarının yanısıra ikinci bir emeklilik geliri,

- Vergiden muaf tasarrufta bulunma olanağı (gerçekleştirilecek vergi düzenlemelerine bağlı olarak),

- Emeklilik tasarruflarının değerlendirme sürecinde tercihte bulunma hakkı,

- Emeklilik yaşı ve çalışılmayan durumlarda esneklik,

- Daha yüksek gelirli bir emeklilik dönemini içeren gelecek güvencesi.

b) Bireysel Emeklilik Sisteminin İşverenlere Sağlayacağı Faydalar:

- Kurum kültürünü benimsetmek ve çalışanları kuruma bağlayabilmek için, vergi matrahından düşülebilen bir harcama yaratabilme olanağı (gerçekleştirilecek vergi düzenlemelerine bağlı olarak),

- Çalışana tercih edilebilir bir çalışma ortamı sunma avantajı,

- Kriz dönemlerinde ödeme yapmaya ara verebilme esnekliği,

c) Bireysel Emeklilik Sisteminin Serbest Çalışanlara Sağlayacağı Faydalar:

- Türkiye'de sosyal güvenlik şemsiyesinden en az istifade eden esnaf, zanaatkar, çiftçi ve diğer serbest meslek sahiplerine, gelecekleri için vergiden muaf tasarrufta bulunabilecekleri, bir mekanizma oluşturması,

- Emeklilik dönemindeki muhtemel fon gereksinimi hakkında daha fazla duyarlı ve bilgi sahibi olma olanağı.

d) Bireysel Emeklilik Sisteminin Sermaye Piyasasına Sağlayacağı Faydalar:

- Yerel kurumsal altyapının gelişmesi,

- Sermaye piyasalarının girecek uzun vadeli fonlar vasıtasıyla gelişme*si ve derinleşmesi,

- Uzun vadeli yatırımların artmasıyla piyasalardaki volatilitede-dalgalanmalarda düşüş olması,

- İstikrar kazanan piyasaların yatırımcılar için daha güvenli bir ortam sunması,

- Piyasalarda işlem gören menkul kıymetlerin risk/getiri oranında iyileşme görülmesi,

- Piyasadaki gelinmelere bağlını olarak finansal yeniliklerin de artması.

e) Bireysel Emeklilik Sisteminin Sigorta Sektörüne Sağlayacağı Faydalar:

- Emeklilik fonlarını oluşturan ve yöneten kurumlar arasında yer alması,

- Emeklilik fonları alanında rekabetten kaynaklanan dinamizm, etkin*lik ve verimlilik sağlanması,

- Tüm emeklilik hesabı sahibi katılımcıları, ölüm ve malullük risklerine karşı sigortalayabilme olanağı,

- Büyük fonları yöneterek, daha güçlü bir finansal kurum kimliğini kazanma olanağı.

f) Bireysel Emeklilik Sisteminin Ekonomiye Sağlayacağı Faydalar:

- Yurt içi tasarruf düzeyinin artması,

- Fon havuzlarının yatırıma dönüşmesiyle istihdam artışı,

- Özelleştirme sürecindeki kamu varlıkları içerisinde verimli yatırım olanağı sunanların halkın emeklilik tasarruflarıyla alınmasıyla mülkiyetin tabana yayılması,

- Derinleşip gelişen finans piyasalarında kaynak tahsisi ve kullanımın*da etkinlik sağlanması.

g) Bireysel Emeklilik Sisteminin Devlete Sağlayacağı Faydalar:

- Vergi kesintileri olmadan, yüksek verimlilikte değerlendirilen fonların zaman içinde daha yüksek bir vergi matrahı yaratmasıyla, orta ve uzun va*dede kamu gelirlerinde bir artış sağlanması,

- Emekliler güvence alıma alındıkça, devletin muhtaç ve düşkülere daha anlamlı düzeylerde sosyal yardımda bulunma olanağının ortaya çıkması,

- Ekonomik istikrarın tesisine katkı.
SONUÇ

Ülkemizde bireysel emeklilik sisteminin uygulamaya geçirilmesi amacıyla hazırlanan ve 2001 yılın*da yürürlüğe giren 4632 sayılı Bi*reysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ile sistemi ta*mamlayıcı ve teşvik edici mahi*yette vergi düzenlemeleri içeren 4697 sayılı Kanunu hakkında yazı*mızın yukarıdaki bölümlerinde ay*rıntılı bilgi verilmiştir. Her iki ka*nunla getirilen düzenlemeleri dikkate alarak aşağıdaki tespitleri yapmak ve şu sonuçlara varmak mümkündür.

- Bireysel emeklilik sistemi, gönüllü bir sistemdir. Sisteme me*deni hakları kullanma ehliyetini haiz 18 yaşını doldurmuş herkes katılabilecektir. Sisteme katılanlar, sistemden emekli olarak ayrı*labilecekleri gibi, diledikleri tak*dirde bu sürenin sona ermesini beklemeden birikimlerini alarak sistemden ayrılabileceklerdir. Yine sisteme katılanlar, maluliyet ve ölüm sigortası haklarından da yararlanabileceklerdir.

- Sistemde bireysel emeklilik hesabı söz konusu olup, her katı*lımcı kendi katkı paylan ve bunla*rın getirilerini geri alacaktır.Yani sistemde mevcut kamu sosyal güvenlik kurumlarında olduğu gibi katkı payı ödeyen aktif katılımcı*ların emekli aylığı alan pasif katı*lımcıları finanse etmesi gibi bir durum yoktur. Sisteme katılan katılımcıların, belli koşullarda hakları zayi olmadan emeklilik şirket*lerini değiştirmeleri mümkündür.

- Sistemin belkemiğini oluş*turan emeklilik şirketlerinin gelir*lerini, topladıkları katkı payları, fon varlıkları veya fon gelirleri üzerinden alacakları yönetim gi*derleri karşılıkları ve fon işlerim masrafları kesintileri oluşturacak*tır. Ancak söz konusu kesintiler, emeklilik şirketlerinin ilan ve reklamlarında açıkladıkları ve sözleşmelerde yer alan miktarlardan faz*la olamayacaktır.

- Bireysel emeklilik sistemi, 4697 sayılı Kanunla muhtelif vergi teşvikleriyle desteklenmiş bulun*makladır. Bu teşvikler, Devletin belli bir gelir kaybına neden olacağından, Devlerin bireysel emekli*lik sistemini dolaylı da olsa belli ölçülerde finanse edeceği sonucu*nu ortaya koymaktadır.

- Bireysel emeklilik sistemi kamuoyuna yeterince tanıtılamamıştır. Bu nedenle, tanıtım için geniş çaplı bir kampanyanın başla*tılmasında ve bu kampanya çalışmalarında gerektiğinde üniversitelerle, sendikalarla ve diğer mesleki kuruluşlarla işbirliği yapılmasında fayda mülahaza edilmektedir.

4632 sayılı Kanun, sistemin kurumlarının (emeklilik şirketleri, emeklilik yatırım fonları, portföy yöneticileri ve saklayıcılar) Devletin gözetim ve denetiminde faali*yette bulunmalarını öngören ciddi düzenlemeler içermektedir. Bu Kanunda hüküm bulunmayan hal*lerde, sermaye piyasası ve sigorta*cılık mevzuatının ilgili hükümleri ve genci hükümlere göre işlem yapılacaktır. Anılan Kanunda, söz konusu kurumların ayrıca bağımsız dış denetime tabi tutulmaları da öngörülmüştür. Yine bu kanuna ve ilgili kanunlara aykırı davranırlar, önemli idari ve adli cezalarla engellenmeye çalışılmıştır. Tüm bu düzenlemelere ve tedbirlere rağ*men, sistem Devlet güvencesi al*tına alınmamış ve dolayısıyla bu durum sistemin en zayıf halkasını oluşturmuştur. Ülkemizde yaşanan son ekonomik krizler sonrası mali sektöre, özellikle bankacılık ve sigortacılık sektörlerine olan güvenin iyice zayıflamış olduğu ol*gusu dikkate alındığında, bireysel emeklilik sistemiyle ilgili bir Dev*let güvencesi ortaya konmadığın*da, sisteme geniş kitlelerin katılımı pek olası görülmemek*tedir.

23-01-07, 21:40	#1 (permalink)
pashaemin The Prodigy Giriş Tarihi: 29-07-2006 Yer: miyim sandın ? :D Yaş: 20 Mesajlar: 11,426 Rep Puanı: 32099267 Rep Gücü: 321135	Bİreysel Emeklİlİk Sİstemİnİn Genel Yapisi BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİNİN GENEL YAPISI 1. Sistemin Tanımı Ve Kapsamı 1.1. Bireysel Emeklilik Sistemi Nedir? Bireysel Emeklilik Sistemi, bireylere aktif çalışma yaşamlarının sonunda bir ek gelir sağlamaya yönelik, katkıların her bir katılımcı adına ayrı hesaplarda takip edildiği ve herkesin kendi birimleri oranında gelir alacakları, kamunun gözetim ve denetiminde ancak bütünüyle özel emeklilik şirketleri tarafından uygulanan, gönüllü katılıma dayalı, kamu emeklilik sistemlerini tamamlayıcı bir sistem olarak tanımlanabilir. 1.2. Sistemin Amaç Ve Kapsamı Bireysel emeklilik uygulaması, sosyal güvenlik sistemimize yakın tarihlerde giren bir kavramdır. Kamu sosyal güvenlik kurumlarımızın (T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ-Kur) uygulanan yanlış politikalar sonucu 1990’lı yıllardan sonra çökme noktasına gelmiş olması, hükümetleri çözüm arayışına sokmuş ve sosyal güvenlik alanında yapılan reformların bir parçası olarak Ülkemizde geniş katılımlı özel emeklilik uygulamalarına imkan verecek olan 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu 2001 yılında yürürlüğe konulmuştur. Öte yandan, sistemi tamamlayıcı vergi düzenlemeleri içeren 4697 sayılı Kanun da aynı yıl içinde yasalaşarak yürürlüğe girmiştir. 4632 sayılı Kanunun “Amaç ve Kapsam” başlıklı 1 inci maddesinde, Kanunun amacı, “…kamu sosyal güvenlik sisteminin tamamlayıcısı olarak, bireylerin emekliliğe yönelik tasarruflarının yatırıma yönlendirilmesi ile emeklilik döneminde ek bir gelir sağlanarak refah düzeylerinin yükseltilmesi, ekonomiye uzun vadeli kaynak yaratarak istihdamın artırılması ve ekonomik kalkınmaya katkıda bulunulmasını teminen, gönüllü katılıma dayalı ve belirlenmiş katkı esasına göre oluşturulan bireysel emeklilik sisteminin düzenlenmesi ve denetlenmesidir.” olarak açıklanmıştır. Görülüyor ki, bu düzenleme ile kamu sosyal güvenlik sistemine dahil olanlara. Devletin denetim ve gözetiminde özel sektörce oluşturulacak emeklilik şirketlerine katılabilme imkanı getirilerek bunların emekliliklerinde kamu sosyal güvenlik sisteminden alacakları aylıklara ek bir gelir elde etmeleri hedeflenmektedir. Öte yandan, söz konusu uygulama ile bir yandan kamu sosyal güvenlik sistemi üzerindeki yükün hafifletilmesi amaçlanırken, diğer yandan da ulusal tasarruflar arttırılarak ve sermaye piyasasının gelişimine yardımcı olunarak Ülkemizde yaşanan kaynak ihtiyacı sorununun bir ölçüde de olsa giderilmesi hedeflenmektedir. Sisteme katılmak ihtiyaridir. Sisteme katılan her katılımcı, emeklilik şirketiyle düzenlenecek emeklilik sözleşmeleri çerçevesinde emeklilik fonlarına belli bir katkı payı ödeyecek ve emekli olduğunda bireysel emeklilik hesabında binken katkı paylarını ve bunların getirilerini defaten veya aylık olarak geri alabilecektir. Bireysel emeklilik sistemini kurup çalıştırmaya yönelik olan 4632 sayılı Kanun geniş, kapsamlı bir çerçeve kanunu olup, uygulamaya ilişkin ayrıntıların yönetmeliklerle düzenlenmesi öngörülmüştür. Bu çerçevede Hazine Müsteşarlığı ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından hazırlanan 5 adet yönetmelik 28 Şubat 2002 tarihli ve 24681 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak uygulamaya yön verilmiştir. Bu yönetmelikler şunlardır: - Bireysel Emeklilik Danışma Kurulunun Çalışma Esas Usulleri Hakkında Yönetmelik, - Emeklilik Şirketleri Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik, - Bireysel Emeklilik Sistemi Hakkında Yönetmelik, - Bireysel Emeklilik Aracıları Hakkında Yönetmelik, - Emeklilik Yatırım Fonlarının Kuruluş ve Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Hakkında Yönetmelik. 2. Sistemin İşleyişi Ve Sistemle İlgili Kurumlar 2.1. Sisteme Katılma Koşulları Bireysel emeklilik sistemine katılım ihtiyaridir. 18 yaşını dolduran ve medeni hakları kullanma ehliyeti olan herkes sisteme katılabilecektir. Sisteme katılacak kişiler bir emeklilik şirketiyle emeklilik sözleşmesi imzalayacaklardır. Emeklilik sözleşmesi, katılımcının sisteme girmesine, sistemden ayrılmasına, emekli olmasına, katkıların ödenmesine, bu katkıların bireysel emeklilik hesaplarında izlenmesine, fonlarda yatırıma yönlendirilmesine ve katılımcı veya lehdarına yapılacak ödemelere ilişkin esaslar ile tarafların diğer hak ve yükümlülüklerini düzenleyen, esas olarak katılımcı ve şirketin taraf olarak yer aldığı bir sözleşmedir. Katılımcı, emeklilik sözleşmesinde belirtilen esaslar dahilinde, şirket nezdinde açılacak bireysel emeklilik hesabına katkı yapacaktır. Katılımcı, emeklilik sözleşmesinde yer alacak şartlar çerçevesinde, katkı payının aynı şirkete ait birden fazla fon arasında paylaştırılmasını isteyebilecek veya emeklilik sözleşmesinin yürürlük tarihinden itibaren en az bir yıl geçtikten sonra bireysel emeklilik hesabındaki birikimlerinin başka bir emeklilik şirketine aktarılmasını talep edebilecektir. Sisteme yapılacak katkıların yanı sıra, emeklilik şirketleri katılımcılardan sisteme ilk katılışlarında en fazla bir yıl İçinde taksitler halinde ödeyecekleri bir giriş aidatı talebinde bulunabileceklerdir. Emeklilik sözleşmelerinde, ilan ve reklamlarda belirtilmek koşuluyla katkı paylarından, fon varlıkları veya fon gelirleri üzerinden yönetim gideri veya fon işletim masrafı kesintileri yapılabilecektir. 2.2 Sistemden Emekli olma Koşulları ve Emeklilik Seçenekleri Bireysel emeklilik sistemine katılanlar, sisteme giriş tarihlerinden itibaren en az on yıl sistemde bulunmak koşulu ile 56 yaşını tamamladıklarında emekli olmaya bak kazanacaklardır. Emekliliğe bak kazanan katılımcılar, bireysel emeklilik hesaplarındaki birikimlerinin bir kısmının veya tamamının kendilerine defaten ödenmesini veya yapacakları “yıllık gelir sigortası sözleşmesi” çerçevesinde kendilerine emekli aylığı bağlanmasını talep edebileceklerdir. Yıllık gelir sigortası, toplu veya belirli süreler içinde yapılan katkılara göre sigortalının yaşaması halinde hemen veya belli bir süre sonra başlayan, sigortalıya veya lehdarlarına Ömür boyu veya belirli süreler için yapılan düzenli ödemeleri içeren bir sözleşmedir. Yıllık gelir sigortası sözleşmesine göre belirlenen emekli aylığı, aylık, üçer aylık, altı aylık veya yıllık olarak ödenebilecektir. Emeklilik sözleşmesi süresi içerisinde, katılımcının vefat etmesi halinde lehdarı, sürekli iş göremezlik durumunun ortaya çıkması halinde ise katılımcı, bireysel emeklilik hesabındaki birikimlerin kendisine ödenmesini talep edebilecektir. Katılımcının emekliliğe hak kazanmadan sistemden ayrılma talebinde bulunması halinde ise, bireysel emeklilik hesabındaki birikimler emeklilik sözleşmesi hükümleri çerçevesinde kendisine ödenecektir. 3. Sistemle İlgili Kurumlar Ve Sözleşmeler 3.1. Bireysel Emeklilik Ve Danışma Kurulu 4632 sayılı Kanun, bireysel emeklilik politikalarını belirlemek ve bunların gerçekleştirilmesi için alınması gerekli önlemler konusunda önerilerde bulunmak üzere “Bireysel Emeklilik Danışma Kurulu” adında bir Kurul kurulmasını öngörmektedir. Bireysel Emeklilik Danışma Kurulu, Hazine Müsteşarının başkanlığında Maliye Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından görevlendirilecek en az genel müdür düzeyinde birer temsilciden oluşacak ve bu Kurulun sekreterya hizmetleri Hazine Müsteşarlığı tarafından yürütülecektir. 3.2. Emeklilik Şirketleri 3.2.1. Emeklilik Şirketinin Kuruluşu ile ilgili Hususlar 4632 sayılı yasada bireysel emeklilik tasarruf ve yatırım sisteminin işleyişi ile ilgili olarak Hazine Müsteşarlığı’na bağlı bir emeklilik şirketi kurulması öngörülmektedir. Bireysel emeklilik tasarruf ve yatırım sisteminin, kurulacak emeklilik şirketi nezdinde açılan emeklilik hesaplarında izlenmesi öngörülmektedir. Emeklilik şirketleri, emeklilik branşı yanında ferdi kaza ve hayat sigortası faaliyetlerinde de bulunabileceklerdir. Emeklilik şirketi sayısında yasada bir sınırlama getirilmemiş bulunmakla birlikte şirketin kurulması ile ilgili belirlenen şartların, sistemin sağlıklı bir şeklide işlemesi ve katılımcı haklarının teminat altına alınması yönünden titiz bir şekilde belirlenmiş olduğu görülmektedir. Kurulacak emeklilik şirketinde aranılan şartlar yasada tek tek sıralanmıştır.Buna göre şirketin; - Anonim Şirket şeklinde örgütlenmiş olması, - Ana sözleşmesinin bu kanun hükümlerine uygun bulunması, - Sermayesinin en az 20 trilyon lira, ödenmiş sermayesinin ise 10 trilyon lira olması ve kalan miktarın üç yıl içinde ödenmesinin taahhüt edilmesi, - Sermayenin en az % 5’inin mali piyasalar konusunda yeterli bilgi ve deneyime sahip kişilere ait olması, Kurucuların; Tasfiyeye tabi tutulan banka, banker, para ve sermaye piyasalarında faaliyet gösteren diğer kurumlarda doğrudan veya dolaylı olarak % 10 veya daha fazla oranda pay sahibi bulunmamaları, İlgili mevzuat çerçevesinde faaliyetlerinin sürekli olarak veya başvuru tarihinin önceki yıl itibariyle 1 ay veya fazla süreli olarak durdurulmamış olması, Müflis olmaması, konkordato ilan etmemiş bulunması, affa uğramış bulunsalar dahi ağır hapis veya 5 seneden fazla hapis cezası zimmet, ihtilas, irtikap, hırsızlık, dolandırıcılık, cürüm işlemek için teşekkül oluşturmak, hileli iflas gibi yüz kızartıcı suçlar, alım satımlara fesat karıştırma, kara para aklama suçlarından kesinleşmiş mahkûmiyet kararlarının bulunmaması, Emekli sigorta şirketleri için yeterli ekonomik güce sahip olma, gibi şartlara haiz olunması gerekmektedir. Diğer taraftan kurulacak emeklilik şirketinin bu kanuna göre ihdas olunan “emeklilik branşında ruhsat” alması gerekmektedir. Emeklilik şirketinin kurulabilmesi için öncelikle Hazine Müsteşarlığı’nın bağlı bulunduğu Bakan tarafından kuruluş izninin verilmiş olması gerekmektedir. İlgili bakandan kuruluş izni alarak kurulan emeklilik şirketinin bu alanda faaliyette bulunabilmesi için emeklilik branşında ruhsatı olması da yeterli bulunmamaktadır. Ayrıca Hazine Müsteşarlığı’ndan “Faaliyet Ruhsatı” almış olması da şarttır. Faaliyet ruhsatı alınmak üzere, kuruluş izni alınma tarihinden itibaren 1 yıl içinde Hazine Müsteşarlığı’na başvurulması gerekir. Aksi halde kuruluş izni kendiliğinden geçersiz duruma gelir. Yasada sürenin başlangıç tarihi olarak kuruluş izni tarihi esas alınmış olup, kuruluş tarihi denilmemiştir. Buna göre sürenin hesaplanmasında mutlaka kuruluş izninin alındığı tarihin başlangıç tarihi olarak esas alınması kuruluş tarihinin dikkate alınmaması gerekir. Bir yıllık sürenin geçirilmemesi açısından bu hususa dikkat edilmesi gerekmektedir. Zira kuruluş tarihi ile kuruluş izin tarihi arasında bazen oldukça uzun bir zaman süreci geçebilir ve bu da 1 yıllık hak düşürücü sürenin aşılması sonucunu doğurabilir. Yasada faaliyet ruhsatı alınabilmesi için de birtakım şartlar konulmuş bulunmaktadır; - En az yüzbin katılımcıya hizmet verecek bir organizasyon planlamasının yapılmış olması ve - Bu faaliyeti ifa edebilecek fiziki, teknik ve insan kaynakları ile ilgili imkanların yaratılmış bulunması gerekmektedir. Kuşkusuz bu şartların aranıyor olması bir yandan geniş bir katılımcı sayısını hedefleyen sistemin böylesine geniş bir kitleye, eksiksiz ve en iyi düzeyde hizmet görülmesini sağlamak, diğer yandan ise katılımcıların yıllar boyu yatıracakları primlerinin güvence altına alınmasına yönelik bulunmaktadır. 3.2.2. Emeklilik Şirketinin Görev Ve Yetkileri Daha önceki kısımlarda da belirtildiği üzere emeklilik şirketi esas itibariyle bireysel emeklilik işlemleri ile ilgili faaliyetlerde bulunmakla görevli ve yetkili olup, söz konusu görev ve yetkiler yasanın 11 inci maddesinde sıralanmıştır; a) Emeklilik sözleşmesine dayanılarak elde edilen katkıların fona yönlendirilmesini sağlamak, b) Emeklilik hesaplarının ve ilgili kayıtlarının güncelleştirilmesini gerçekleştirmek, c) Müsteşarlığın belirleyeceği esaslara göre emeklilik sözleşmelerine ilişkin olarak bankalardan hizmet almak, d) Fon yöneticilerinin, fon portföyünü şirketin genel fon yönetim strateji ve kararlarına uygun olarak yönetmelerini sağlamak, e) Katılımcıların günlük olarak hesap bilgilerin erişimlerini sağlamak, katılımcılara fon varlığı ve mali tablolar ile ilgili günlük bilgiler verilmesini sağlamak, f) Müsteşarlık ve Kurul tarafından fon ile ilgili belge ve bilgilerin verilmesini sağlamak, g) Fonun iç denetiminin, Müsteşarlık ve Kurul tarafından belirtilen esas ve usuller çerçevesinde yapılmasını sağlamak, h) Kayıtların ve varlıkların saklanması konusunda gerekli önlemleri almak, Emeklilik şirketinin görevleri ve yetkileri olarak sayılmıştır. Yasada şirketin yönetim kadrosu ile ilgili olarak da birtakım kayıtlar getirilmiş bulunmaktadır. Denetim kurulu üyelerinin, genel müdür, genel müdür yardımcısı veya bunlara eşdeğerde imza yetkisini haiz olarak görev yapan diğer yöneticilerin sigortacılık ve işletmecilik alanında deneyim sahibi olmaları, genel müdürün en az 10 yıl, diğerlerinin 7 yıl deneyim süresi geçirmiş olmaları gerektiği gibi, söz konusu vasıflara haiz olduklarını gösteren belgelerle birlikte Müsteşarlığa başvurularak onayının alınması gerekmektedir. Müsteşarlıkça on iş günü içinde olumsuz görüş bildirilmediği takdirde bu kişilerin ataması yapılabilmektedir. 3.2.3. Yatırım Fonu Kurulması İle İlgili Hususlar Faaliyet ruhsatı alan emeklilik şirketi, ruhsat alma tarihinden itibaren 3 ay içinde katılımcıların ödedikleri katkı paylarının değerlendirilmesi amacıyla en az üç adet yatırım fonu kurmak üzere Sermaye Piyasası Kuruluna başvurmak zorundadır. Yasanın 15 inci maddesinde emeklilik şirketi tarafından kurulacak yatırım fonu, ‘şirket tarafından emeklilik sözleşmesi çerçevesinde alman ve katılımcılar adına bireysel emeklilik hesaplarında izlenen katkı paylarının, riskin dağıtılması ve İnançlı mülkiyet esaslarına göre işletilmesi amacıyla oluşturulan malvarlığı şeklinde tanımlanmaktadır. Yasa hükmüne göre bir emeklilik şirketi bünyesinde en az üç yatırım fonu kurulması zorunluluğunun bulunması, bu fonların portföylerinin yapısı ile ilgili olarak Sermaye Piyasası Kurulunca birtakım kayıtlar ve farklılıklar getirebileceği kanaatini yaratmaktadır. Yatırım fonlarının işleyişi yönünden Sermaye Piyasası Kanununa göre kurulan diğer yatırım fonlarının İşlemesi arasında bir farklılık olmayacağı muhakkaktır. Emeklilik şirketinin kuracağı yatırım fonları iç tüzüğü, emeklilik şirketi, saklaydı ve fon yöneticileri arasındaki ilişkilerin düzenlendiği bir sözleşme niteliğinde bulunmaktadır. Kurul tarafından, her bir fon için şirket ö-denmiş sermayesinin en az yirmide biri kadar fon tutarına isabet eden katılma pay sayısı kayda alınır. Şirketin ödenmiş sermayesinin en az tutar olan 10 trilyon lira olduğunun kabul edilmesi durumunda her bir fon için en az 500 milyar lira tutarında katılma payı kayda alınır ve fon bu miktar kadar katılma belgesini piyasaya arz eder. Katkı paylarının miktarı katılma belgesi pay sayısını ve değerini aşması durumunda Sermaye Piyasası Kuruluna müracaatla pay sayısının artırılması talep edilir ve ek pay sayısı kayda alınır. Yatırım fonu şirket yöneticileri dışında portföy yöneticilerince yönetilir. Ancak portföy yöneticileri şirket tarafından belirlenmekte ve şirket ile portföy yöneticileri arasında yönetim esaslarım belirleyen “portföy yönetim sözleşmesi” düzenlenir. Şirket, yöneticilerin, yönetimde gerekli özen ve titizliği göstermemeleri yada fonun mali bünyesinin zayıfladığının tespit edilmesi halinde tek yanlı olarak portföy sözleşmesini fesh edip başka yöneticilerle sözleşme imzalayabilir. 3.2.4. Bireysel Emeklilik Şirketine Katılma Ve Uygulama Koşulları Bireysel emeklilik sistemine katılmak isteyen katılımcılar öncelikle emeklilik şirketi ile “emeklilik sözleşmesi” imzalamak zorundadırlar. Emeklilik sözleşmesinde katılımcının sisteme girmesi, katkı payı ödemesi, sistemden ayrılması, katkı paylarının yatırım fonunda değerlendirilmesi…gibi, tarafların hak ve yükümlülüklerine ilişkin hükümler yer alır. Emeklilik şirketince, yatırılan katkı paylarının, şirkete intikal ettiği tarihten itibaren en geç 2 gün içinde yatırıma yönlendirilmesi gerekmektedir. Aksi halde fonun son ay içindeki getirisinin iki katı tutarında aylık gecikme cezası uygulanır ve bu tutar katılımcının hesabına aktarılır. Katılımcı sisteme giriş tarihinden itibaren en az 10 yıl katkı payı ödemek ve 56 yaşını tamamlamak şartıyla emekliliğe hak kazanır. Emekli olabilmek için her iki şartın birden gerçekleşmesi gerekmektedir. Emekliliğe hak kazanan katılımcı ya birikimlerinin tamamının kendisine ödenmesini talep edebilir ya da emeklilik şirketi ile yapacağı “yıllık gelir sigortası sözleşmesi” çerçevesinde kendisine aylık ödenmesini talep edebilir. Yıllık gelir sigortası, lehdarına veya sigortalıya yaşam süresince belirli süreler için (1,3,6,12 aylık) yapılan düzenli ödemeleri ifade eder. Katılımcının emekli olmadan sistemden ayrılması da mümkündür. Bu takdirde katılımcının hesabındaki birikimler kendisine emeklilik sözleşmesinde belirtilen şartlar dahilinde ödenir. Katılımcı, birikimlerinin bir başka emeklilik şirketine aktarılmasını da talep edebilir. Ancak bu takdirde emeklilik şirketi ile yapılan sözleşme tarihi üzerinden en az 1 yıl geçmesi gerekmektedir. Aksi halde aktarma talebinde bulunulamaz. Yasada açık bir hüküm bulunmamakla birlikte katılımcının bir üçüncü emeklilik şirketine de devir isteyebilmesine engel bir hüküm bulunmamaktadır. Yani emeklilik şirketinde bulunan birikimlerini bir yıl sonra başka emeklilik şirketine aktaran katılımcı, ikinci emeklilik şirketine de en az 1 yıl katkı payı yatırdıktan sonra birikimlerini üçüncü bir emeklilik şirketine aktarmasına engel durum söz konusu değildir. Ancak yasada emeklilik şirketlerinden söz edilmiş olması nedeniyle bir başka sigorta şirketine ya da emeklilik şirketi niteliğinde bulunmayan emekli sandığına aynı koşullarla birikimlerini aktarıp aktaramayacağı konusunda bir açıklık bulunmamaktadır. Bizim kanaatimize taraflar arasındaki mutabakata varılan şartlar dahilinde işlem yapılması gerekmektedir. Diğer taraftan emekliliğe hak kazanan katılımcı bir başka emeklilik şirketi ile veya hayat sigorta şirketi ile “yıllık gelir sigortası sözleşmesi” imzalayabilir. Bu takdirde de hesaptaki birikmelerin hiçbir kesinti yapılmaksızın katılımcının kendisine veya ilgili şirkete doğrudan devredilmesi zorunludur. 2. BÖLÜM BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİYLE İLGİLİ VERGİ DÜZENLEMELERİ VE VERGİ AVANTAJLARI 1. Vergi Düzenlemelerine İlişkin Genel Bir Bakış Bireysel emeklilik sistemi, daha önce de belirtildiği üzere, gönüllü bir sistemdir.Yani sisteme katılım ihtiyaridir. Sistemin başarılı olabilmesi için muhtelif teşviklerle desteklenmesi gerekmektedir. Nitekim, 4632 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesinden sonra, sistemin vergi teşvikleriyle desteklenmesi ve bireysel emeklilik sistemiyle vergi sistemi arasında uyum sağlanabilmesi amacıyla vergi kanunlarında da bazı düzenlemeler yapılmış ve konuya ilişkin 28.06.2001 tarihli ve 4697 sayılı Kanun 10.07.2001 tarihli ve 24458 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 4697 sayılı Kanunla getirilen bireysel emekliliğe ilişkin vergi düzenlemelerini dört ana başlık allında incelemek mümkündür. Bunlar sisteme katkı paylarının ödenmesi aşamasıyla ilgili düzenlemeler, katkı paylarının değerlendirilmesi aşamasıyla ilgili düzenlemeler, sistemden katılımcılara geri ödeme yapılması aşamasıyla ilgili düzenlemeler ve diğer vergi düzenlemeleridir. 2. Katkı Paylarının Ödenmesi Aşamasıyla İlgili Düzenlemeler 4697 sayılı Kanun, bireysel emeklilik sistemi uygulamasında emeklilik şirketlerine ödenecek katkı paylarının gelir vergisi matrahlarının tespitinde belli ölçülerde indirilmesini öngören düzenlemeler içermektedir. Bu düzenlemelerden amaç, katılımcıların daha az vergi ödemelerini sağlayarak sisteme katılımlarını teşvik etmektir. Söz konusu düzenlemeler ana hatları itibariyle şöyledir. 2.1. Ücret Geliri Elde Edenlerle İlgili Düzenlemeler 4697 sayılı Kanunun 4 üncü maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 63 üncü maddesinin (2) ve (3) numaralı bentleri değiştirilmiş ve ücretliler tarafından kamu ve özel sigorta kurumlarına ödenen prim, katkı payı, aidat gibi ödemelerin ücretlerin gerçek safi değerlerinin tespitinde hangi koşullarda indirilebileceği yeni esaslara bağlanmıştır. Buna göre kanunla kurulan emekli sandıklarına (T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu, Bağ-Kur, Ordu Yardımlaşma Kurumu ve Amele Birliği) ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun geçici 20 inci maddesinde belirtilen sandıklara ödenen aidat ve primler, ücret geliriyle ilgili vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılabilecektir. Bireysel emeklilik sistemine katılan ve ücret geliri elde eden katılımcıların emeklilik şirketlerine ödeyecekleri aylık katkı payları ise, ödendikleri aylarda elde edilen ücret gelirlerinin % 10'unu ve yıllık olarak asgari ücretin yıllık tutarını aşmayan kısımları itibariyle indirim konusu yapılabilecektir. Bu düzenleme ile bireysel emeklilik sistemi vergi yoluyla teşvik edilerek ihtiyari olan sisteme katılımın arttırılması hedeflenmiştir. Öte yandan, bu uygulamadan yararlanılabilmesi için, emeklilik sözleşmesinin Türkiye'de kain ve merkezi Türkiye'de bulunan bir emeklilik şirketi nezdinde akdedilmesi gerekmektedir. Ücret geliri elde edenlerin bireysel emeklilik sistemine katılmak yerine, Türkiye'de kain ve merkezi Türkiye'de bulunan sigorta şirketleriyle şahıslarına, eklerine ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakattık, işsizlik, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigortası poliçeleri akdetmeleri halinde, hu poliçeler için ödeyecekleri primlerin aylık vergi matrahlarından indirilmesinde ise % 10 oranı yerine % 5 oranı uygulanacaktır. Bu uygulamada da indirim konusu yapılabilecek primlerin yıllık tutan, asgari ücretin yıllık tutarını aşamayacaktır. Görülüyor ki, kanun koyucu, bireysel emeklilik sistemini diğer şahıs sigortası dallarına göre daha fazla teşvik ederek bireysel emekliliğin özel sigortacılıkta ön plana geçmesini hedeflemiştir. Ücret geliri elde edenlerin bireysel emeklilik sistemi ile diğer şahıs sigortalarına bir arada katılmaları durumunda, emeklilik şirketlerine ödenen katkı payları ile sigorta şirketlerine ödenen primlerin o aya ilişkin ücret gelirlerinin % 10'una kadar olan kısmı indirim konusu yapılacak, ancak sigorta şirketlerine ödenen primlerin ücret gelirlerine oranı % 5’i geçemeyecektir. İndirim konusu yapılacak katkı paylarının ve primlerin yıllık tutarlarının, asgari ücretin yıllık tutarını aşamayacağı ise tabidir. 4697 sayılı Kanunla getirilen düzenlemelerde muğlak olan iki husus bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, indirim konusu yapılacak katkı payı ve/veya prim tutarlarının belirlenmesinde esas alınacak "aylık ücret" ve "yıllık asgari ücret" kavramlarının neyi ifade ettiğidir. Kişisel kanaatimiz, her iki kavramın da brüt değerleri öngördüğüdür. Diğer muğlak olan husus, 4697 sayılı Kanunla 193 sayılı, GVK'nun 63/3 üncü maddesinde yapılan düzenlemede, ücret geliri elde edenlerin eşleri ve küçük çocuklarıyla ilgili şahıs sigorta poliçeleri için sigorta şirketlerine ödedikleri primlerin vergi matrahlarının tespitinde indirim konusu yapılabileceği açık bir şekilde belirtilmiş iken, eşler için (18 yaşından küçük çocuklar emeklilik şirketlerine katılımcı olarak başvuramayacaklarından bunlar için bir sorun bulunmamaktadır.) emeklilik şirketlerine ödenen katkı paylarının indirimi konusunda anılan maddede bir açıklığın bulunmamasıdır. İşverenlerin ücretlileri adına emeklilik şirketlerine ödedikleri katkı paylarının ticari kazançlarının tespitinde gider olarak indirilebilmesine olanak veren ve bir sonraki bölümde açıklanacak olan GYK'nun 40 ıncı maddesindeki düzenleme ile GVK’nun 63/3 üncü maddesindeki düzenleme bir arada değerlendirildiğinde, bu konuda şahsi düşüncemiz, eşler için ödenen katkı paylarının ücretlerle ilgili vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılamayacağıdır. Bu konuda belirtmek istediğimiz son husus, 4697 sayılı Kanunla GVK 63/3'de yapılan değişiklikle, Bakanlar Kurulunun maddede yer alan % 10 ve % 5 oranlarını iki katma kadar arttırmaya ve "yıllık asgari ücret" olarak belirlenen haddi, asgari ücretin yıllık tutarının iki katını geçmemek üzere yeniden belirlemeye yetkili kılındığıdır. 2.2. Ödenen Katkı Payları ve Sigorta Primlerinin Ücret Matrahının Tespitinde İndirimi Vergiye tabi ücret matrahının tespitinde bireysel emeklilik sistemine Ödenen katkı payının elde edilen ücretin %10'una kadar olan kısmı indirim konusu yapılabilecektir. Bireysel emeklilik dışında kalan şahıs sigortaları için ödenen primlerin ise elde edilen ücretin %5'ine kadar olan kısmı ücret matrahının tespitinde indirilebilecektir. Bireysel emeklilik sistemi ile diğer şahıs sigortalan için ödenen primlerin birlikte olması halinde matrahtan indirim konusu yapılabilecek tutar ücretin %10'u ile sınırlı olacaktır. Bu durumda şahıs sigorta primleri için %5'lik sınır ayrıca aranacaktır. Örnek: Bir ücretlinin kasım 2003 döneminde ücret matrahının tepbitinde indirim konusu yapabileceği katkı payı ve prim ödemelerine ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir. Aylık Brüt ücret 1.000.000.000 TL Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi 40.000.000.TL Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 80.000.000.TL Önceki Dönemlerde (ocak-ekim/2003) İndirim Konusu Yapılmış Toplam Tutar 540.000.000.TL Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000.TL Brüt Ücretin %10'u 100.000.000 .TL Brüt Ücretin %5'I 50.000.000.TL Aylık Brüt Ücret 5.000.000.000 TL Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi 300.000.000.TL Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 100.000.000.TL Eş Adına Şahıs Sigorta Primi Ödemesi 200.000.000.TL Önceki Dönemlerde (ocak-ekim/2003) İndirim Konusu Yapılmış Toplam Tutar 2.500.000.000,TL Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000.TL Brüt Ücretin %10'u 500.000.000.TL Brüt Ücretin %5'I 250.000.000.TL Bu bilgilere göre, ücretlinin, şahıs sigorta primi ile ilgili olarak matrahının tespitinde indirim konusu yapılabilecek tutar ücretinin %5'i olan 50 milyon lira ile sınırlıdır. Dolayısıyla 80 milyonluk prim ödemesinin 50 milyonluk kısmı indirim konusu yapılabilecektir. Bu durumda şahıs sigorta primi olarak, indirim konusu yapılacak tutarın yanı sıra bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı payının tamamı olan 40 milyon lira da matrahın tespitinde indirim konusu yapılacaktır. Böylece indirilebilecek toplam tutar 90 milyon lira olacaktır. İndirim konusu yapılacak katkı payı veya prim tutarının tespitinde esas alınacak ücret işveren tarafından çalışana hizmeti karşılığında ödenen aylık (maaş), prim, ikramiye, sosyal yardımlar ve zamlar gibi sürekli nitelikteki ödemelerin brüt tutarlarının toplamı olacaktır. Gider karşılığı olarak ödenen tutarlar (yapılan gerçek bir giderin karşılığı olsun olmasın) dikkate alınmayacaktır. Bir takvim yılı içerisinde bireysel emeklilik ve diğer şahıs sigorta primleri ile ilgili olarak yapılabilecek indirim tutarı asgari ücretin yıllık tutarını aşmayacaktır. Bu sınırlama yıllık bazda dikkate alınacak olup, yıl içinde asgari ücret tutarında meydana gelebilecek değişiklikler, indirim yapılacak tutarların hesabında dikkate alınacaktır. Ücretlinin eşine ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, işsizlik, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigorta poliçeleri için ücretli tarafından Ödenen primler ile bireysel emeklilik sistemine Ödenen katkı paylan da yukarıda belirtilen sınırlamalar çerçevesinde indirim konusu yapılabilecektir. Bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı payları ile şahıs sigorta primlerinin vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılabilmesi için; bireysel emeklilik şirketlerinin 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanununun 8 inci maddesinde yer alan hüküm uyarınca emeklilik branşında ruhsat almış şirketlerden olması, şahıs sigorta şirketlerinin ise Türkiye'de yerleşik ve merkezinin Türkiye'de olması gerekmektedir. Küçük çocuk tabirinden, 18 yaşını doldurmamış ve mükellef tarafından bakmakla yükümlü olunan (nafaka suretiyle bakılanlar dahil) kişilerin anlaşılması gerekmektedir. Örnek: Kasım 2003 döneminde bireysel emeklilik sistemine katılan bir ücretlinin ücret matrahının tespitinde indirim konusu yapabileceği katkı payı ve prim tutarlarının belirlenmesine ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir. Eşin ücret geliri veya yıllık beyanname ile beyanı gereken başkaca bir geliri bulunmamaktadır. Bu bilgilere göre; brüt ücreti 5 milyar lira olan ücretli, bireysel emeklilik sistemi ve şahıs sigortaları için ödediği toplam 600 milyon liranın 500 milyon liralık kısmını (brüt ücretinin %10'u) gelir vergisi matrahının hesaplanmasında indirim konusu yapabilecektir. Ücretlinin kasım ayına kadar indirim konusu yaptığı tutar ile kasım ayında indirim konusu yapabileceği tutarın toplamı asgari ücretin yıllık tutarından düşük olduğu için, asgari ücret tutarı ile ilgili sınırlamanın kasım ayında yapılabilecek indirim tutarına bir etkisi olmayacaktır. 2.3. Yıllık Beyanname Veren Mükelleflerle ilgili Düzenlemeler 4697 sayılı Kanunun 7 nci maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 89 uncu maddesinin (1) numaralı bendi yeniden düzenlenmiş ve bireysel emeklilik sistemine katılan ücretliler için tanınan indirim hakkı, ücret gelirleri veya diğer gelirleri (ticari kazanç, serbest meslek kazancı vb.) dolayısıyla beyanname vermek zorunda olan mükellefler için de aynı koşullarda tanınmıştır. Gelirleri beyan usulünde vergilendirilen mükelleflerin kendileri, eşleri ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigortaları için ödedikleri primler de yıllık beyanname ile bildirdikleri gelirlerden yine ücret geliri elde edenlerle aynı koşullarda indirilebilecektir. Burada önemli olan husus, primlerin ve/veya katkı paylarının gelirin elde edildiği yılda ödenmiş olmasıdır. Öte yandan, gelirlerini yıllık beyanname ile bildirmek zorunda olan mükelleflerin gelir unsurları arasında ücret gelirlerinin de bulunması halinde, GVK'nun 89 uncu maddesi çerçevesinde indirim hakkından faydalanabilmeleri için, emeklilik şirketleri ve sigorta şirketlerine ödedikleri katkı paylarının ve primlerin ücretlerinin safi tutarlarının tespiti sırasında indirilmemiş olması gerekmektedir. Eşlerin ve çocukların ayrı beyannameler vermeleri halinde ise bunlara ait vergi ve katkı payları kendi gelirlerinden indirilecektir. 2.4. Ödenen Katkı Payları ve Sigorta Primlerimin Yıllık Beyanname İle Beyan Edilecek Gelirlerde İndirimi Yıllık beyanname veren mükellefler, vergi matrahlarının tespitinde bireysel emeklilik sistemine ödedikleri katkı payının beyan edilen gelirin %10'una kadar olan kısmını gelir vergisi matrahlarının tespitinde indirim konusu yapabileceklerdir. Bireysel emeklilik dışında kalan şahıs sigortaları için ödenen primlerin ise beyan edilen gelirin %5'ine kadar olan kısmı matrahın tespitinde indirim konusu yapılacaktır. Beyan edilen gelir olarak, yıllık gelir vergisi beyannamesinde yer alan indirimler ve geçmiş yıl zararları toplamından önceki tutar esas alınacaktır. Bireysel emeklilik sistemi ile diğer şahıs sigortaları için ödenen primlerin birlikte olması halinde matrahtan indirim konusu yapılabilecek tutar beyan edilen gelirin %10'u ile sınırlı olacaktır. Bu durumda şahıs sigorta primleri için %5 oranındaki sınır ayrıca aranacaktır. Örnek: Yıllık beyanname verecek olan bir mükellefin 2003 yılı matrahının tespitinde indirim konusu yapabileceği katkı payı ve prim tutarlarına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir. Beyan Edilen Gelir 30.000.000.000 TL Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı PayıÖdemesi 0 TL Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 2.400.000.000 TL Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000 TL Beyan Edilen Gelirin %10'u 3.000.000.000 TL TL.TL Beyan Edilen Gelirin %5'i 1.500.000.000 TL 1.500.000.000 TL Mükellef tarafından 2003 takvim yılında sigorta şirketine ödenen 2,4 milyar liralık prim tutarı, asgari ücretin yıllık tutarını aşmamakla birlikte, yıllık gelir vergisi beyannamesinde yer alan indirimler ve geçmiş yıl zararları toplamından önceki tutarın %5'ini aştığından 'gelir vergisi matrahından indirebilecek tutar 1,5 milyar Ura olacaktır. Bu Örnekte mükellef tarafından ödenen 2,4 milyar lira bireysel emeklilik sistemine ilişkin katkı payı olsaydı, bu tutarın tamamı, elde edilen gelirin % 10'ıınu ve asgari ücretin yıllık tutarını aşmadığından, matrahın tespitinde indirim konusu yapılabilecekti. Mükellefin eşine ve küçük çocuklarına ait hayat, ölüm, kaza, hastalık, sakatlık, işsizlik, analık, doğum ve tahsil gibi şahıs sigorta poliçeleri ve bunlar adına bireysel emeklilik sistemine ödenen prim ve katkı payları da yukarıda belirtilen sınırlamalar çerçevesinde indirim konusu yapılabilecektir. Örnek: 2003 yılında ticari faaliyeti 40 milyar lira kar ve serbest meslek faaliyeti 10 milyar lira zararla sonuçlanan bir mükellefin 2003 yılı matrahının tespitinde indirim konusu yapabileceği katkı payı ve prim tutarlarına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir. Beyan Edilen Gelir 30.000.000.000 TL Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı PayıÖdemesi 2.500.000.000.TL Şahıs Sigorta Primleri Ödemesi 400.000.000.TL Küçük Çocuklar Adına Şahıs Sigorta Primi Ödemesi 1.000.000.000 TL Asgari Ücretin Yıllık Tutarı 3.672.000.000.TL Beyan Edilen Gelirin %10'u 3.000.000.000.TL Beyan Edilen Gelirin %5’I 1.500.000.000.TL Gerek bireysel emeklilik sistemi gerekse şahıs sigorta primleri için Ödenen tutarlar ayrı ayrı değerlendirildiğinde beyan edilen gelirin % 10'u ve/veya % 5'i olarak belirlenmiş sınırların altında kalmakla birlikte, toplam indirim tutarı beyan edilen gelirin %10'u olan 3 milyar lira olacaktır. Bu örnekte, beyan edilen gelir 40 milyar lira olsaydı asgari ücretin yıllık tutarına İlişkin sınırlama nedeniyle indirim konusu yapılabilecek tutar 3.672.000.000.TL olacaktı. Mükelleflerce ödenen prim ve katkı paylarının yıllık beyanname ile beyan edilen gelirden indirebilmesi için, bu prim ve katkı paylarının ücretin safı tutarının tespitinde ayrıca indirilmemiş olması gerekmektedir. Mükellefin eşi ve çocuklarının ayrı beyanname vermeleri halinde, eş ve çocuklar adına ödenen prim ve katkı payları öncelikle kendi gelirlerinden indirilecektir. 2.5. İşverenlerle İlgili Düzenlemeler 4697 sayılı Kanunun 4 üncü maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun ticari kazançlarda safi ticari kazancın tespitinde indirilebilecek giderleri belirleyen 40 inci maddesine (9) numaralı bent eklenmiş ve işverenler tarafından ücretliler adına bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı paylarının gider olarak indirilebilmesi kabul edilmiştir. Burada dikkat edilecek husus, safi ticari kazancın tespitinde indirebilecek katkı payı tutarının belirlenmesinde, gerek işverenler gerekse bunların istihdam etmekle olduğu işçiler için bireysel emeklilik sistemine ödenen ve vergi matrahlarının tespitinde dikkate alınabilecek katkı payları toplamlarının ücretliler için belirlenmiş oranı (aylık ücretlerde aylık brüt ücretin %10'u) ve haddi (katkı paylarının yıllık toplamında asgari ücretin yıllık brüt tutarı) aşamayacağıdır. Bunu küçük bir örnekle açıklarsak, aylık brüt ücreti 1 milyar TL olan bir ücretli, o ay emeklilik şirketine 75 milyon TL tutarında katkı payı ödemiş olduğu takdirde bu meblağ brüt ücret gelirinin %10'unu geçmediği için 75 milyon liranın tamamı ücretlinin vergi matrahının tespitinde indirim konusu yapılacaktır. Ücretlinin işvereninin de söz konusu personeli için emeklilik şirketine aynı ay 75 milyon TL tutarında katkı payı ödediğini kabul edersek, işverenin ticari kazancının tespitinde indirim konusu yapabileceği rakam sadece 25 milyon TL olacaktır. Çünkü GVK'nin 40’ıncı maddesinde atıfta bulunulan 63 üncü maddedeki sınırlama, gerek ücretlinin gerekse işverenin ödediği katkı paylarının, 1 milyar TL olan brüt ücretin % 10 olan 100 milyon TL'den fazlasının ticari kazancın tespitinde gider olarak yapılabilmesini mümkün kılmamaktadır. İşverenlerin, istihdam ettikleri ücretliler adına ödedikleri katkı paylarının ticari kazançlarının tespitinde gider olarak dikkate alınabilmesini mümkün kılan bu düzenleme, sadece bireysel emeklilik uygulaması için öngörülmüş, ücretlilerin kendilerine, eşlerine ve küçük çocuklarına ait şahıs sigortası poliçeleri için sigorta şirketlerine ödenen primler için böyle bir imkan tanınmamıştır. Ancak işverenlerin, istihdam ettikleri işçileri veya ailelerinin (eşleri ve küçük çocuklarının) şahıs sigortası poliçeleri için prim ödemeleri halinde, söz konu prim ödemelerinin "ücret" olarak vergilendirildikten sonra gider yazılabileceği tabidir. Bireysel emeklilik uygulamasıyla ilgili olarak, işverenlerin istihdam ettikleri personel adına ödeyecekleri katkı paylarının ticari kazancın tespitinde gider olarak yazılabîlmesini öngören bu düzenlemenin 4697 sayılı Kanunda serbest meslek erbabı ve zirai kazanç sahipleri için öngörülmemiş olması, bir eksiklik olarak mütalaa edilmektedir. Öte yandan, 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu'nda işverenlerin bireysel emeklilik sistemine iştirak edecek ücretliler adına katkı payı ödemeleri konusunda hiçbir yükümlülük içeren düzenleme yer almaz iken, 4697 sayılı Kanunla 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununda yapılan düzenlemeyle ticari kazanç sahiplerine böyle bir imkanın tanınmış olması, sistemin vergi yoluyla teşvik edilmesine yöneliktir. 2.6. İşverenler Tarafından Ücretler Adına Ödenen Katkı Paylarının Ticari Kazancın Tespitinde İndirimi Gelir Vergisi Kanunun 40 ıncı maddesinin 9 numaralı bendinde yer alan hüküm işverenler tarafından ücretler adına bireysel emeklilik sistemine ödenen katkı paylarının, ücretlerle ilişkilendirilmeksizin, ticari kazancın tespitinde indirilmesine imkan tanımaktadır. Bu kapsamda indirim konusu yapılabilecek tutar, ücretlinin elde ettiği ücretin %10’ unu ve yıllık bazda asgari ücretin yıllık tutarını aşamayacaktır. Gerek işverenler gerekse ücretliler tarafından ödenen ve vergi matrahının tespitinde dikkate alınan katkı paylarının toplamı, ücretlinin elde ettiği ücretin %10’ unu ve yıllık bazda asgari ücretin yıllık tutarını ( GVK’ nun 63 üncü maddesinin 1 inci fıkrasının ( 3 ) numaralı bendinde belirlenen oran ve haddi ) aşamayacaktır. Hem işveren hem de ücretli tarafından katkı payı ödenmesi ve toplam tutarın yukarıda belirtilen sınırı aşması halinde, indirimin öncelikli olarak ücret matrahının tespitinde mi yoksa ticari kazancın tespitinde mi yapılacağı konusu taraflarca serbestçe belirlenebilecektir. Örnek: Ücretlinin kasım 2003 döneminde bireysel emeklilik sistemine Ödediği katkı payı tutan 300 milyon liradır. Bu tutarın yarısı işveren tarafından emeklilik şirketine ödenmektedir. Aylık Brüt Ücret 2.000.000.000 TL Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi (ücretli) 150.000.000 TL Bireysel Emeklilik Sistemi Katkı Payı Ödemesi (işveren) 150.000.000 TL Önceki Dönemlerde (ocak-ekim/2003) İndirim Konusu Yapılmış Toplam Tutar 600.000.000 TL Asgari Ücretin Yıllık Tutan 3.672.000.000TL Brüt Ücretin %10'u 200.000.000 TL Brüt Ücretin %5'I 100.000.000TL Ödenen katkı payı toplam tutan 300 milyon lira olmasına rağmen brüt ücretin %10'unun 200 milyon lira olması nedeniyle, hem işçi hem de işveren tarafından toplam indirilecek katkı payı tutarı 200 milyon lira olacaktır. İndirimde ücret matrahının tespitine öncelik verilmesi durumunda, ücretli tarafından ödenen katkı payı 150 milyon lira Gelir Vergisi Kanununun 63/3 üncü maddesi uyarınca, ücretin safı tutarının tespitinde indirim konusu yapılacaktır. Aynı dönemde işveren tarafından ödenen tutarın sadece 50 milyon liralık kısmı ücretle ilişkilendirilmeksizin ticari kazancın tespitinde gider olarak indirilecektir. İşveren tarafından ödenen ancak Gelir Vergisi Kanununun 40/9 uncu maddesi uyarınca indirilemeyen 100 milyon lira ise ücret olarak vergilendirilmek suretiyle ticari kazancın tespitinde dikkate alınacaktır. 3. Katkı Paylarının Değerlendirilmesi Aşamasıyla ilgili Düzenlemeler 4697 sayılı Kanun, bir yandan katkı paylarının ödenmesi aşamasına yönelik vergi teşvikleri öngörürken, diğer yandan da emeklilik şirketleri bünyesinde kurulacak emeklilik yatırım fonları açısından da önemli teşvik hükümleri öngörmüştür. Bu çerçevede, anılan Kanunun 9 uncu maddesiyle 5422 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun istisnaları düzenleyen 5 inci maddesinin birinci fıkrasının (4) numaralı bendine (e) alt bendi eklenmiş ve bu düzenleme ile emeklilik yatırım fonlarının kazançlarının kurumlar vergisinden müstesna olması ve aynı zamanda 193 sayılı GVK'nun 94 üncü maddesine göre tevkifata tabi tutulmaması öngörülmüştür. Bu düzenleme, bireysel emeklilik sistemi için son derecede önemli bir vergi avantajı sağlamaktadır. Bu düzenlemeyle emeklilik yatırım fonlarının portföy işletmeciliğinden sağlayacakları gelirlerin tamamen vergi dışı kalması sağlanarak emeklilik şirketlerine diğer kurumsal yatırımcılara nazaran büyük bir avantaj sağlamaktadır. Tasarruflarını uzun vadeli olarak değerlendirmek isteyen kişiler, bireysel emeklilik sistemine katıldıkları takdirde, bir yandan yaşlılıklarında normal emekli aylıkları dışında ilave bir gelire kavuşacaklar, diğer yandan da tasarruflarını diğer yatırım imkanlarına nazaran daha avantajlı ve daha risksiz bir alanda değerlendirmiş olacaklardır. 4. Katılımcılara Geri Ödeme Yapılması Aşamasıyla ilgili Düzenlemeler 4697 sayılı Kanunun 5 inci maddesiyle 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 75 inci maddesinin ikinci fıkrasına eklenen (15) numaralı bent hükmü ile emeklilik şirketlerinden katılımcılara yapılan ödemelerin tamamı "menkul sermaye iradı" olarak tanımlanmış, anılan Kanunun 8 inci maddesiyle GVK'nun 94 üncü maddesinin birinci fıkrasına eklenen (15) numaralı bent hükmüyle de söz konusu ödemeler gelir vergisi tevkifatı kapsamına alınmıştır. Yine 4697 sayılı Kanunun 6 ncı maddesiyle Gelir Vergisi Kanununun 86 ncı maddesinde yapılan değişiklikle emeklilik şirketlerince hak sahiplerine yapılacak ödemelerde tevkifatın nihai vergileme olması ve bu gelirler için hak sahiplerince beyanname verilmemesi esası kabul edilmiştir. Emeklilik şirketlerince katılımcılara yapılacak olan ve menkul sermaye iradı olarak tanımlanan ödemeler, Gelir Vergisi Kanununun 94 üncü maddesi kapsamında vergi tevkifatı kapsamına alındıklarından, söz konusu ödemeler 94 üncü maddede Bakanlar Kurulu'na tanınan yetki uyarınca Bakanlar Kurulu kararıyla %0 ila %25 arasında bir oranda vergilendirilebileceklerdir. 24.12.2002 tarihli ve 2002/5000 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca, 30.12.2002 tarihinden geçerli olmak üzere, tüzel kişiliği haiz emekli sandıkları, yardım sandıkları ile emeklilik ve sigorta şirketleri tarafından; - On yıl süreyle prim, aidat veya katkı payı ödemeden ayrılanlara yapılan ödemeler, % 15 oranında, - On yıl süreyle katkı payı ödemiş olmakla birlikte bireysel emeklilik sisteminden emeklilik hakkını kazanmadan ayrılanlar ile diğer sandık ve sigortalardan on yıl süreyle prim, aidat ödeyenler ve vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlara yapılan ödemeler, % 10 oranında, - Bireysel emeklilik sisteminden emeklilik hakkı kazananlar ile bu sistemden vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlara yapılan ödemeler ise % 5 oranında tevkifata tabi tutulacaktır. Öte yandan, 4697 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle Gelir Vergisi Kanununa eklenen mükerrer 21 inci madde İle bireysel emeklilik sisteminden emeklilik hakkını kazananlar ile bu sistemden vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunla nedenlerle ayrılanlara yapılacak ödemelerin %25'i gelir vergisinden müstesna tutulduğundan, söz konusu ödemelerin dörtte biri vergiye tabi olmayacak, ödemelerin geri kalan kısmı % 5 oranında vergiye tabi tutulacaktır. Görüleceği üzere, bireysel emeklilik sisteminden emekli olarak ayrılan veya zorunlu nedenlerle ayrılmak mecburiyetinde kalanlara yapılacak ödemeler nihai olarak % 3.75 oranında vergiye tabi olacaktır. Sistemden zorunlu bir neden olmadan ve emeklilik hakkını kazanmadan ayrılanlara yapılacak ödemeler mükerrer 21 inci madde kapsamında bulunmadığından, bu tür ödemeler, katılımcıların sistemden on yıl süre prim ödemeden ayrılmaları halinde % 15 oranında on yıl süreyle prim ödeyerek ayrılmaları halinde ise % 10 oranında vergiye tabi tutulacaktır. Burada dikkati çeken husus, bireysel emeklilik sisteminden emekli olarak veya vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu olarak emekli olanlara yapılacak ödemelerin %25'i vergiden müstesna tutulmuşken, sistemden emeklilik hakkını kazanmadan veya sayılan zorunlu nedenler olmadan ayrılanlara yapılacak ödemelerin vergiden müstesna tutulma maşıdır. Yapılan düzenlemede, böyle bir ayırım yapılarak katılımcıların bireysel emeklilik sisteminden emekli olarak ayrılmaları teşvik edilmek istenmiştir. Bu konuda belirtilmesi gereken son bir husus, mükerrer 21 inci madde de Türkiye'de kain ve merkezi Türkiye'de bulunan diğer sigorta şirketlerinden on yıl süreyle prim ödeyerek ayrılanlar ile vefat, maluliyet veya tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlara yapılacak ''demelerin sadece %10'u vergiden müstesna tutularak bireysel emeklilik sistemine katılım arttırılmak istenmiştir. 5. Diğer Vergi Düzenlemeleri 4697 sayılı Kanunla bireysel emeklilik sistemini teşvik etmek üzere diğer vergi kanunlarında yapılan düzenlemeler de bulunmaktadır. Anılan Kanunla 488 sayılı Damga Vergisi Kanununun damga Ergisinden istisna edilen kağıtları düzenleyen ekli (2) sayılı Tablosunda değişiklik yapılmış ve emeklilik şirketleri ile emeklilik yatırım fonlarının kuruluşları dahil her türlü işlemlerinde düzenlenen ve damga vergisi bu şirketler veya fonlar tarafından ödenmesi gereken kağıtlar damga vergisinden müstesna tutulmuştur. Yine 4697 sayılı Kanunla 6802 sayılı Gider Vergileri Kanununun istisnaları belirleyen 29 uncu maddesinde de değişiklik yapılmış ve emeklilik sözleşmeleri üzerinden alman paralar ile emeklilik yatırım fonlarının sermaye piyasalarında yaptıkları işlemler nedeniyle elde ettikleri paralar ve emeklilik şirketlerinin kuruluşlarında veya sermayelerini artırdıkları sırada çıkardıkları hisse senetlerinin itibari değerlerinin üzerinde elden çıkarılması sonucu kendi lehlerine kalan paralar, banka ve sigorta muameleleri vergisinden müstesna tutulmuştur. Diğer taraftan, 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanununda da bir vergi düzenlemesi bulunmaktadır. Daha önce de belirttiğimiz gibi, anılan Kanunun Geçici 1 inci maddesi, Kanunun yayımı tarihinden önce hayat branşında faaliyet gösteren ve yeni poliçe akdetme yetkisi olan sigorta şirketlerinin, Kanunun yürürlük tarihinden itibaren beş yıl içerisinde başvurmaları ve Kanunun 8 inci maddesinde öngörülen şartları yerine getirmeleri halinde emeklilik şirketine dönüşebilmelerine imkan tanımıştır. Bu çerçevede emeklilik şirketine dönüşen şirketler ile hayat branşında faaliyet gösteren ve yeni poliçe akdetme yetkisi olan sigorta şirketlerinden kurulacak emeklilik şirketine asgari yüzde on payla kurucu ortak olanlar, mevcut birikimli hayat sigortalılarının talep etmeleri ve sigortalıların 4632 sayılı Kanunda öngörülen şartları haiz olmaları halinde, Hazine Müsteşarlığınca belirlenecek esas ve usullere göre, sigortalılarının birikimlerini tüm hak ve yükümlülükleri ile birlikte bireysel emeklilik sistemine aktarabileceklerdir. Söz konusu birikimlerin aktarımı, aktarım işleminin 4632 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden itibaren beş yıl içerisinde gerçekleştirilmesi şartıyla, her türlü vergi, resim ve harçtan müstesna olacak ve intibak ettirilen ve emeklilik sözleşmesi imzalamış katılımcılardan sisteme giriş aidatı alınmayarak, masraf kesintileri yapılmayacaktır. 6. Özel emekliliğe Vergi Teşviki Ve Emeklikteki Maaş İmkanı Maliye Bakanlığı'nca hazırlanan "Bazı Vergi Yasalarında Değişiklik Yapılmasına Dair Yasa Tasarısı" Bakanlar Kurulu'nda kabul edilerek TBMM'ye sunulmuştur. Tasarıyla, oluşturulacak bireysel emeklilik sistemine katılımcılar tarafından ödenecek katkı paylarının vergi matrahından indirilmesi sağlanmıştır. Emeklilik döneminde elde edilecek gelirlerin belli bir tutarını gelir vergisinden istisna tutan tasarı, emeklilik sigorta şirketlerinin kuracakları yatırım fonlarının portföy işletmeciliğinden doğan kazançlarının kurumlar vergisinden istisna tutulmasını öngörülmektedir. Gelir ve Kurumlar Vergi" yasalarında yapılması öngörülen değişiklikle bireysel emeklilik sistemine katılımın artırılmasını amaçlayan Yasa tasarısında, aralarında "hizmet, çalışan ve işveren" ilişkisi bulunmayan kişi ve kuruluşların oluşturduğu sigorta sistemi ile yardım sandıklarından elde edilen aylık ve benzeri gelirlere sağlanan istisna kaldırılacaktır. Tasarıyla, ücretlinin kendi, eşi ve küçük çocukları için merkezi Türkiye'de bulunan sigorta şirketlerine ödediği sigorta primleri, emekli sandıkları ve yardım sandıklarına ödediği aidat ve primler ile bireysel emeklilik sistemine gerek işverenin, gerekse ücretlinin ödediği katkı tutarının aylık ücretin yüzde 10'unu ve asgari ücretin yıllık tutarının yarısını aşmamak koşuluyla indirilmesine olanak sağlanmaktadır. Tasarıda, iradi katılımın esas olduğu ve prim, aidat ve katkı payı gibi ödemelerle nakdi sermayenin oluşturulduğu sigorta ve sandık sistemlerinden elde edilen tutarların, daha önce vergilendirilmemiş prim, aidat ve katkı payına isabet eden kısım ile prim, aidat ve katkı payı toplamını aşan kısmı "menkul sermaye iradı" olarak tanımlanmaktadır. Buna göre, toplam 5 milyar lira prim, aidat ya da katkı payı ödeyen ve bu tutarın 2 milyar lirasını vergi matrahından indiren bir iştirakçinin herhangi bir şekilde sistemden ayrılması sonucunda 20 milyar lira elde ettiği hesaplandığında, vergilendirilecek menkul sermaye iradı tutan 17 milyar lira olacaktır. Yapılan düzenlemede 10 yıl süreyle prim veya aidat ödemiş olanlara, bireysel emeklilik hakkı kazananlara, ölüm, maluliyet ya da tasfiye gibi zorunlu nedenlerle ayrılanlara yapılan ödemeler ile, 10 yıl süreyle ödemeden ayrılanlara ve bireysel emeklilik hakkı kazanmadan ayrılanlara yapılan ödemeler vergi oranlarının farklılaştırılması amacıyla ayrılarak sigorta sisteminde daha uzun süreyle kalmak teşvik edilmektedir. Emeklilik yatırım fonlarının portföy işletmeciliğinden doğan kazançlarını kurumlar vergisinden istisna tutan tasan, bireysel emeklilik sigorta şirketleri ile emeklilik yatırım fonlarının kuruluş işlemleri de dahil olmak üzere her türlü işlemlerinde düzenlenen Damga vergisi tutuluyor. Emeklilik sigortası poliçeleri üzerinden alınacak paralar ile emeklilik sigortası uygulamalarından oluşacak fonların sermaye piyasası ile para piyasalarında yapacakları işlemler nedeniyle lehlerinde kalacak olan paraların Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi'nden istisna tutulacaktır. Şirketlerin, emeklilik dönemlerine ilişkin katılımcılarını bilgilendirirken sunabilecekleri tablolardan biri de "Son maaşının yüzde 40'ı kadar bir emeklilik maaşı alabilmek için ne kadar ödeme yapılması gerektiği" üzerine. Yine Hazine tarafından hazırlanan bu tabloya göre; Sisteme 18 yaşında giren: 38 yıl boyunca maaşının yüzde 4.3'ünü ödeyerek emeklilik döneminde son ücretinin yüzde 40'ı kadar bir maaş elde edebilir. Sisteme 36 yaşında giren: Sistemde 20 yıl kalacak bir kişi, maaşının yüzde 16'sını ödemesi halinde son aylık ücretinin yüzde 40'ı kadar emekli maaşı alacak. Sisteme 46 yaşında giren: Asgari katılım süresi olan 10 yılı doldurarak 56 yaşında emekli olmak isteyenler, maaşının yüzde 45'ini ödeyerek son aylık ücretinin yüzde 40'ı kadar bir gelire kavuşacak. 3. BÖLÜM SİSTEMİN DENETİM VE GÖZETİMİ 1. Genel Olarak Sistemin Denetimi Ve Gözetimi 4632 sayılı kanunda yer alan bireysel emeklilik uygulamasıyla ilgili olarak emeklilik şirketleri, emeklilik yatırım fonları ve bu fonların portföylerinin Hazine Müsteşarlığı veya Sermaye Piyasası Kurulu tarafından gözetimleriyle ilgili hükümlere yer verilmiştir. Anılan Kanun ayrıca, söz konusu kurumların düzenli bir şekilde denetimlerini öngören düzenlemeler de içermektedir. Şöyle ki: - Emeklilik şirketlerinin, 4632 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülen emeklilik faaliyetleri ile sigortacılık faaliyetleri, yılda en az bir kez Hazine Müsteşarlığı tarafından, - Emeklilik şirketlerinin yatırım fonlarının, portföy yöneticilerinin ve saklayıcıların hesap ve işlemleri yılda en az bir kez Sermaye Piyasası Kurulu tarafından, - Emeklilik şirketlerinin hesap ve işlemleri, mali yönden yılda en az bir kez bağımsız denetleme kuruluşları tarafından, - Emeklilik yatırım fonlarının hesap ve işlemleri, üçer aylık dönemler itibariyle bağımsız denetleme kuruluşları tarafından denetlenecektir. 4632 sayılı Kanun, bağımsız dış denetimine ilişkin esas ve usullerin Müsteşarlıkça belirlenmesini ve anılan Müsteşarlığın, 1.6.1989 tarihli ve 3568 sayılı Serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Malî Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanununa göre denetlemeye yetkili olanlar tarafından Kurulacak bağımsız denetleme kuruluşlarının kuruluş şartlarını ve çalışma esaslarını Türkiye Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliğinin görüşünü alarak belirleyerek listeler halinde yayımlamasını öngörmektedir. 2. Emeklilik Gözetim Merkezi (EGM) Ve Görevleri Emeklilik Gözetim Merkezi A.Ş., Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca; Bireysel Emeklilik Sistemi'nde yer alan şirketlerin Hazine Müsteşarlığı tarafından elektronik ortamda günlük gözetim ve denetimine esas bilgilerin oluşturulması ile işlem konsolidasyonları, bireysel emeklilik aracıları sınavı gibi konularda görevlendirilmek üzere, 11 şirket ortaklığında 2 trilyon 475 milyar 225 milyon lira ödenmiş sermaye ile 10 Temmuz 2003 tarihinde kuruldu. Şirketin merkezi İstanbul'da bulunmaktadır. Emeklilik şirketlerinin ortaklığı ile kurulan, bir anlamda öz denetleyici bir kuruluş niteliğinde olan EGM, esas olarak şu görevleri yerine getirecektir: Emeklilik şirketlerinin faaliyetlerinin günlük olarak elektronik ortamda gözetimi ve kamu otoritelerine raporlanması, emeklilik şirketlerinin işlemleri sonucunda oluşan bilgilerin konsolidasyonu, katılımcılara ait bilgilerin gizliliğinin korunarak saklanması, kamuoyunun ve katılımcıların bilgilendirilmesi, istatistik üretilmesi, Bireysel Emeklilik Sistemi'nin analitik olarak sorgulanması, bireysel emeklilik aracıları sınavının yapılması ve bireysel emeklilik aracıları sicilinin takibi, emeklilik şirketlerinin ortak tanıtım, eğitim programlan, yazılım ve benzeri konulardaki taleplerin karşılanması, sistemin güven içinde işleyişi ile olası sorunlara, zamanında gerekli müdahalelerde bulunulmasına olanak sağlayacak veri oluşturulması. Bireysel Emeklilik Sistemi'nin güvenli şekilde işleyişi ile ilgili önemli görevleri yerine getirecek bu merkez sistemin şeffaflığını ve güvenilirliğini artıracak, kamunun gözetim ve denetim sorumluluğunu etkin bir şekilde yerine getirmesine olanak sağlayacaktır. Emeklilik Gözetim Merkezi aracılığı ile emeklilik şirketlerinin faaliyetleri Müsteşarlığımız tarafından elektronik ortamda günlük olarak gözetlenip denetleyecek, katılımcıların hak ve menfaatleri azami düzeyde korunacak. Emeklilik Gözetim Merkezi'nin henüz bireysel emeklilik ürünleri katılımcılara sunulmadan bu alanda faaliyet göstermek üzere hazırlık yapan şirketler tarafından kurulmuş olmasının önemi ve anlamı oldukça yüksek. Diğer bir ifade ile bu husus şirketlerin, sistemin işleyişi ve faaliyetleri ile ilgili olarak en yüksek şeffaflığı katılımcı ve kamuoyuna sağlamaya yönelik taahhütleri anlamına gelmektedir. Bu husus denetim ve gözetimde yeni bir bakış açısı ve farklı bir yapılanma demektir. Emeklilik Gözetim Merkezi diğer bir ifade ile öz denetim birimi olarak hem emeklilik şirketlerine, hem katılımcılara hem de kamuya hizmet verecek bir yapıda. Bu açıdan, Emeklilik Gözetim Merkezi’nin varlığının yaratacağı sinerjinin önemli olduğu düşünülmektedir. 4. BÖLÜM SİSTEMİN DEĞERLENDİRİLMESİ VE EKONOMİK ETKİLERİ 1. Bireysel Emeklilik Sisteminin Değerlendirilmesi Dünya genelinde, farklı ülkelerin sosyal güvenlik sistemlerinde ya şimdiden bazı sorunlar yaşandığı ya da gelecekte karşılaşılabileceği düşünülen bazı ciddi sorunlara karşı şimdiden çözümünler üretmeye yönelik çalışmalar yapıldığı görülmektedir. Sosyal güvenlik sisteminde yaşanan ve/veya yaşanacak problemlerin çözümüne yardımcı olan ve aynı zamanda devletlerin bütçelerine önemli yükler getirebilen sosyal güvenlik sisteminin sorunlarını azaltan bir uygulama olarak, özel emeklilik fonları daha fazla ön plana çıkmaya başlamış görülmektedir. Dolayısıyla, özel emeklilik fonları ile hem devlet sosyal güvenlikten doğan yüklerinin bir kısmını özel kesime devredebilmekte hem de, genel ekonomi açısından uzun süreli fon yaratılması olanağı elde edilmiş olmaktadır. Türkiye'de de sosyal güvenlik alanında önemli boyutlarda sorunlar yaşandığı ve bu sorunların devlet bütçesine oldukça önemli boyutlarda yükler getirdiği görülmektedir. Aynı zamanda, tüm dünya genelinde bu tür sorunlara çözüm olarak ileri sürülen "özel emeklilik fonları", yasa tasarısı olarak TBMM gündemine gelmiştir. Meclise sunulan bireysel emeklilik yasa tasarısında amaç; sosyal güvenlik sistemine İlave olarak, katılımcılara emeklilik döneminde ek gelir sağlamak üzere, gönüllü katılıma dayalı ve belirlenmiş katkı esasına göre oluşturulan bireysel emeklilik sistemi kapsamında; katılımcıların ve varsa isteğe bağlı olarak işverenlerinin katkılarının toplanmasını, bu kanunda belirtilen emeklilik şirketleri tarafından bireysel emeklilik hesaplarında izlenerek emeklilik yatırım fonlarında yatırıma yönlendirilmesini, sisteme katılma, ayrılma ve emeklilik koşulları ile katılımcıların hak ve yükümlülüklerini düzenlemek şeklinde belirlenmiştir. Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu Tasarısı'nın genel gerekçe kısmında; "Ülkemizde SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı aracılığı ile sunulan emeklilik hizmetleri birinci ve ikinci basamağı karşılamaktadır. Üçüncü basamak emeklilik hizmetleri ise, kısmen hayat sigorta şirketlerince sunulan ürünlerle karşılanmaktadır." denilmektedir. Bu kapsamda, kamu sosyal güvenlik sistemine tamamlayıcı nitelikteki "Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu Tasarısı Taslağı" ile, bireylerin emekliliğe yönelik gönüllü tasarruflarını düzenleyen bireysel emeklilik hesaplarına dayalı fonlu bir sistem oluşturulması öngörülmektedir. Dolayısıyla, tüm dünya genelinde yaygınlık kazanmaya başlayan özel emeklilik fonları uygulamasının ülkemizde gerçekleşemeyeceği gibi bir düşünce yanlış, olacaktır. Zaten IMF ile yapılan anlaşma şanlarından birisi de bireysel Özel emeklilik yasasının çıkarılmasıdır. Bu noktada önemli olun, bireysel özel emeklilik sisteminin sağlam temellerle uygulamaya girmesini sağlayabilmektir. Türkiye'de bireysel özel emeklilik sistemine özellikle yabana ortaklı sigorta şirketlerinin büyük ilgi gösterecekleri düşünülmektedir. Hatta birçok hayat sigortası şirketinin bu konudaki gelişmeleri yakından takip ettiğini de söylemek yanlış olmayacaktır. Bu gelişmelerin özellikle, hayat sigortası şirketlerinin sağlık sigortası branşından ayrılıp ayrı bir örgütlenme içine girmelerini bir zorunluluk haline getirecek olması, bu kapsamda, sağlık sigortası branşının farklı bir sigorta sirkeli tarafından yürütülmesini gündeme getirecektir. Bireysel özel emeklilik şirketi yasal düzenleme gereği, belirlenen şartların yerine getirilmesi durumunda herkes tarafından kurulabilecektir. Ancak, bireysel emeklilik şirketlerinin mevcut bir hayat sigortası şirketi tarafından oluşturulmasında, özellikle pazarı tanımanın getirdiği bazı avantajların olacağı unutulmamalıdır. Özellikle bu konuda; direkt satış örgütü büyük, elemanları eğitimli ve iyi örgütlenmiş firmalar büyük bir avantaja daha sahip olacaklardır. Bunlara ilaveten, büyük bir gruba bağlı bir firma olan bireysel emeklilik şirketleri, daha büyük bir pazar dilimine daha kısa sürede ulaşabileceklerdir. Türkiye'de yeni yasa tasarısıyla birlikte, hayat sigortası şirketleri ve kurulması düşünülen bireysel emeklilik şirketleri arasında yoğun bir rekabetin yaratılabileceği bir ortam söz konusu olabilecektir. Hayat sigortası şirketlerinden emeklilik şirketlerine dönüşme hazırlığı olmayanlar ve/veya emeklilik şirketine dönüşmemekte ısrarcı olan hayat sigortası şirketleri büyük sıkıntılar çekebileceklerdir. Zaten benzer gelişmeler, gelişmiş bazı ülkelerde hayat sigortası sistemi ile özel emeklilik fonları arasında daha önce de yaşanmış ve hayat sigortası sistemi, özel emeklilik fonları karşısında rekabet dolayısıyla pazar payı kaybetme durumunda kalmıştır. Ülkemizde zaten gelişmiş ülke örneklerine oranla oldukça zayıf bir yapıda olan hayat sigortası şirketlerinin ortaya çıkacak durumu merak konusudur. Bütün çabalara rağmen bireysel emeklilik yasa tasarısının 2000 yılı içinde Meclisten geçirilerek yasalaşması bugüne kadar gerçekleştirilememiştir. Bu yasa tasarısının özellikle vergisel teşviklerle ilgili kısmı tarafların büyük çoğunluğunca yeterli görülmemekledir. Ancak, gönüllü katılım esasına dayalı bir sistem olarak bireysel emeklilik sisteminden beklenen faydaların sağlanabilmesi için dengeli bir şekilde vergi teşviklerinin gündeme getirilmesinin bir zorunluluk olduğu unutulmamalıdır. Sırf devletin kısa vadede vergi gelirlerinde gerçekleşecek azalmayı neden göstererek, yeterli vergisel teşvikleri sağlamaması büyük bir kayıp olacaktır. Bununla birlikle, tüm ilgili kesimlerde, vergisel teşviklerin makul düzeylerde sağlanması yönünde bazı düzeltmelerin yapılmasına yönelik beklentilerde bulunmaktadır. Bu bağlamda, mevcut bireysel emeklilik yasa tasarısı kapsamında geliştirilebilecek öneriler şu şekilde özetlenebilir: Bireysel emeklilik piyasasında emeklilik şirketlerinin pazar paylarını aşırı düzeyde arttırmalarını önleyici bazı tedbirler alınabilir. Bu tür bir yaklaşım anti tekel ve anti tröst düşünceleriyle de uyumludur. Ancak bu öneri, pazarda çok sayıda ve verimsiz çalışan emeklilik şirketi oluşturmayacak şekilde gerçekleştirilmelidir. Bu konudaki görev büyük ölçüde "Bireysel Emeklilik Koordinasyon Kurulu"na düşmektedir. Vergi teşvikleri özellikle gönüllü bireysel emeklilik sistemlerinde önemli bir unsurdur. Mevcut yasa tasarısı ekindeki vergi düzenlemelerinde yer alan oran ve tutarlar daha cazip hale getirilmelidir. Ayrıca, işveren için bir vergi teşviki görülememektedir. Bu durumda işverenlerin katkılarını bu sisteme çekmek gerçekleşemeyecektir. Bu nedenle katılımcıya tanınan tüm vergisel teşviklerden aynı oranlarda işverenin de yararlanmasını sağlamak doğru olacaktır. Bu yönde düzenlemeler yapılması ilave fon birikimi nedeniyle emeklilik sistemine katılacak çalışanlar açısından da oldukça avantajlı bir ortam hazırlayacaktır. Yasa tasarısı bu haliyle tamamen bireysel emeklilik sistemidir. Bireysel emeklilik sistemlerinde işletme maliyetlerinin oldukça yüksek olduğu unutulmamalıdır. Bu bağlamda, sistemin bireysel emeklilik yanında mesleki emeklilik olarak adlandırılan grup özel emeklilik sistemlerinin de kurulmasına olanak tanıyacak şekilde yeniden yapılandırılması oldukça faydalı olacaktır. Zaten girmeyi bir amaç haline getirdiğimiz AB kapsamında ve üye ülkelerin büyük bir bölümünde özel emeklilik fonları ile ilgili eğilim, ölçek ekonomilerinden yararlanma ve işletme maliyetinin düşük olması gibi nedenlere bağlanarak büyük ölçüde mesleki emeklilik sistemleri oluşturulması yönündedir. Bu durum göz önüne alınarak mevcut yasa tasarısında grup (mesleki) emeklilik sistemlerine de olanak sağlayacak şekilde yeni düzenlemeler yapılması yararlı olacaktır. Bireysel emeklilik sistemlerinde genelde katılımcılar 1 yıl dolduktan sonra istedikleri başka bir emeklilik şirketine geçebilmekledirler. Bu düzenlemenin rekabet ortamı yaratarak emeklilik şirketlerinin daha iyi hizmet vermelerini sağlamak için yapıldığı bilinmektedir. Ancak, bu durum belirli şartlarda kısıtlanmadığında Şili örneğinde yaşandığı gibi bazı olumsuzluklara neden olabilecek ve piyasadaki şirketler arasında yıkıcı rekabet yaşanması gibi durumlar da ortaya çıkabilecektir. Bu kapsamda, katılımcının emeklilik şirketi seçme özgürlüğünü çok fazla zedelemeden yasa tasarısı kapsamında sık sık emeklilik şirketi değiştirmeyi önleyici ya da zorlaştırıcı yönde bazı tedbirlerin alınması sistemin sağlığı açısından yararlı olacaktır. Daha önce de bahsedildiği gibi özel emeklilik uygulamalarında güven unsuru büyük önem arz etmektedir. Bu doğrultuda yasa tasarısı kapsamında, bireysel emeklilik sisteminde denetime yönelik oldukça kapsamlı düzenlemeler yapıldığı görülmektedir. Ancak şurası da bir gerçektir ki ABD ve Japonya gibi gelişmiş finans piyasalarına sahip ve çok iyi denetim mekanizmaları olan ülkelerde bile finansal kurumlar iflas edebilmektedir. Bu bağlamda, sisteme olan güven unsurunu daha da pekiştirmek için, özel emeklilik sistemine katılanların (öncelikle ödenebilir faydalarını alabilmeleri açısından) özellikle şirketlerin yönetim hatalarından kaynaklanacak olan mağduriyetlerini önlemek için "emeklilik garanti fonu" şeklinde bir yapılanmaya gidilmesi uygun olabilecektir. Ancak Özel emeklilik sisteminden, devletin yükünü azaltması beklenmekte olduğunda, bu önerinin devlete bir yük getirmemesi için sistemin kendi garanti fonunu kendisinin yaratması ve bireysel emeklilik koordinasyon kurulu gözetim ve denetiminde emeklilik şirketlerinin belirleyeceği üyeler tarafından yönetilmesi önerilmektedir. Önerilen bu "emeklilik garanti fonu" toplam emeklilik fonlarının belirli bir yüzdesine ulaşıncaya kadar emeklilik şirketlerinden kesilecek makul düzeydeki primlerden oluşturulacaktır. Bu fon belirli bir büyüklüğe ulaşınca şirketlerden prim alınmayacak, karşılık aşağıya düşerse tekrar prim tahsilatı başlatılacaktır. Bu şekilde bir düzenleme yapılması bireysel emeklilik sistemine olan güveni arttırıp perçinleyecektir. Bu şekilde bir düzenlemeyle her şeye rağmen; bir emeklilik şirketinin fonları oldukça büyük ölçüde zarara uğrarsa ne olacak? Emeklinin mağduriyeti, nasıl önlenecek? Gibi sorulara yanıt bulunmuş olacaktır. Yasa tasarısında; katılımcı paylarının değerlendirilmesi sonucunda ne düzeyde bir gelir elde edilebileceğine (yani, ne ölçüde reel getiri sağlanabileceğine) yönelik herhangi bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu yönde katılımcıların haklarını koruyacak biçimde hayat sigortası sisteminde olduğu gibi bir üst sınır getirilecek şekilde düzenleme yapılabilir. Sistemin başarısı açısından, katılımcıların ödedikleri katkı paylarının değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Tasarıda emeklilik şirketi topladığı katkı paylarını oluşturacağı en az 3 emeklilik fonu aracılığı ile değerlendirecektir. Sistem içinde katılımcı kişiler katkı paylarını bu üç fondan istediklerine yatırabilecekleri düzenlenmiştir. Bu durum katılımcıların her birinin yatırım uzmanı olmadığından hareketle, bir bakıma fonların yönetimi emeklilik şirketlerine bunun yanında portföy yönetim şirketlerine bırakılmaktadır. Bu bağlamda, fon yönetimi konusunda bilgili olmayan yatırımcının yararlanabileceği ve piyasa ortalamasının altına inmeyecek düzeyde getiri garantisinin sağlandığı bir düzenlemenin de yapılması; hiç olmazsa kurulacak fonlardan birinin bu tür bir garanti içeren fon niteliğinde olması oldukça yararlı olacaktır. Türkiye'de katılımcıların çoğunluğunun yatırım konusunda bilgili olmadıkları ve ayrıca finans kesiminde doğru ve zamanında bilgi akışının sağlanmasında hala bazı problemlerin yaşandığı düşünüldüğünde bu şekildeki bir düzenlemenin önemi daha da iyi anlaşılacaktır. Genel olarak, bireysel özel emeklilik uygulamalarının büyük bir kısmında emeklilik fonlarının yatırımlarına bazı kısıtlamaların getirildiği görülmektedir. Mevcut yasa tasarısı kapsamında bu şekilde yatırımlara yönelik sınırlayıcı bir hüküm bulunmamaktadır. Bu konuda da yatırımlara yönelik olarak gerçekçi kısıtlamalar belirlenmesi faydalı olacaktır. Bireysel emeklilik yasa tasarısından fonlar tamamen bireysel hesaplarda tutulurken fonun işletilmesi de profesyonel portföy yönetim şirketlerine bırakılmıştır. Ayrıca, yasa tasarısı gereği oluşturulan 3 farklı emeklilik fonunun mal varlığı emeklilik şirketinin mal varlığından ayrı tutulmaktadır. Emeklilik şirketleri için iflas gibi bazı olumsuz gelişmeleri önlemek amacıyla, sermaye yeterliliği oranları belirleyip bunun kontrolü gerçekleştirilebilir. Gerçi yasal düzenleme içinde problemli şirketlerin birleştirilmesi ya da emeklilik fonlarının birleştirilmesi veya başka bir emeklilik şirketine devredilmesi gibi seçenekler de bulunmaktadır. Bu önlemlere karşın, katılımcıların bu tür gelişmelerden ne ölçüde zarar görecekleri ya da görmeyecekleri bilinememektedir. Bireysel emeklilik sisteminin hayat sigortası sistemine çok fazla zarar vermeden çalışması için gerekli görülen bazı düzenlemelerin yapılmasının da önemli olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda, bireysel emeklilik sistemine hazırlıklı olan; güçlü mali yapısı, yetişmiş elemanları ve güçlü direkt satış örgütüne sahip olan firmalar büyük bir avantaja sahip olacaklardır. Buna; yabancı ortaklı ve/veya bir gruba/holdinge bağlı bir firma olmak eklenince bu avantajların daha da artacağını söylemek yanlış olmayacaktır. Bütün bunlara, ülkemiz genelinde önceki yıllarda bir türlü sağlanamayan; özellikle mevcut hükümet döneminde nispeten sağlanan ekonomik ve siyasi istikrar ortamının olumlu yansımalarını da eklemek yerinde olacaktır. Çünkü emeklilik sistemi uzun süreli düşünmeyi gerektiren bir sistemdir. Dünya genelinde emeklilik fonlarının devreye girmesiyle birlikte, hayat sigortası sektörünün pazar kaybına uğradığı bilinmektedir. Ancak, bu gelişmenin yaşandığı gelişmiş ekonomilerde hayat sigortası şirketleri tamamen yok olma gibi bir duruma gelmemişlerdir. Hayat sigortası şirketleri ile emeklilik fonları birlikte/bir arada faaliyette bulunabilmektedirler. Türkiye'de gündemde olan ve yasalaşmak üzere TBMM'de bulunan bireysel özel emeklilik yasa tasarısı kapsamında; gerçekleştirilmesi düşünülen düzenlemeler ile bazı yetkililerin yaptıkları açıklamaların ışığında hayat sigortası şirketlerinin dikkate alınmayacağı veya önemsiz görüldükleri biçiminde bir görüntü ortaya çıkmaktadır. Halbuki gerçekleştirilecek yasal düzenlemeler kapsamında hayat sigortası ürünleriyle (hizmetleriyle), emeklilik tonlarının hizmetleri arasındaki ayrım iyi yapılıp farklılıklar açık bir şekilde ortaya konulduğunda belki de şimdiye kadar iyi gelişme gösteremeyen bünye olarak da gelişmiş ülkelerdeki kadar güçlü bir yapıya sahip olamayan hayat sigortası branşı yok olmak gibi bir tehlikeyle karşı karşıya kalmayacaktır. Sonuç olarak, Türkiye'deki uzun süreli fon sağlama problemine çözüm olması, devletin sosyal güvenlik yükünü azaltması ve katılımcılarına da ilave emeklilik olanağı tanıyacak olması gibi özellikleri içinde barındıran bireysel özel emeklilik sistemi; birçok yönüyle (özellikle kuruluş şartları, sistemin denetimi ve yönetimde suiistimale yönelik olarak getirilen cezalar vb. düzenlemeler dikkate alındığında) oldukça iyi sayılabilecek bir yasal alt yapıya kavuşturulmuş görülmektedir. Yukarıda değinilen bazı eksiklikler ve uygulama neticesinde karşılaşılacak diğer sorunlarla ilgili düzenlemelerin ise, kısa zaman içinde değerlendirilerek gerçekleştirilebileceği düşünülmektedir. Bunlar gerçekleştirildiğinde bireysel özel emeklilik sisteminden beklenen tüm faydaların sağlanabileceği düşünülmektedir. Ancak, gerçekleştirilecek düzenlemelerde hayat sigortası sistemine de yaşam şansı verilmesi gerektiği unutulmamalıdır. 2. Sistemin Türkiye Ekonomisi Üzerindeki Etkileri Bireysel emeklilik sistemi ile beraber; - İkinci emeklilik geliri ile emeklilikte bireylerin refah seviyelerinin artması, - Tasarruf eğiliminin artması, - Altyapı ve uzun vadeli yatırımlara kaynak bulununca yeni iş olanaklarının yaratılması, - Sosyal güvenliğin kapsamının genişlemesi ve kamunun yükünün azalması, - Mali sektörde uzun vadeli fonların artması - Enflasyonla mücadele ve istikrarlı büyümeye olumlu katkı sağlanması, - Sermaye piyasalarının derinleşmesi, - Kurumsal yatırımların, piyasalardaki dalgalanmaları ve spekülasyonları azaltması beklenmektedir. a) Bireysel Emeklilik Sisteminin Çalışanlara Sağlayacağı Faydalar: - Sosyal güvenlik aylıklarının yanısıra ikinci bir emeklilik geliri, - Vergiden muaf tasarrufta bulunma olanağı (gerçekleştirilecek vergi düzenlemelerine bağlı olarak), - Emeklilik tasarruflarının değerlendirme sürecinde tercihte bulunma hakkı, - Emeklilik yaşı ve çalışılmayan durumlarda esneklik, - Daha yüksek gelirli bir emeklilik dönemini içeren gelecek güvencesi. b) Bireysel Emeklilik Sisteminin İşverenlere Sağlayacağı Faydalar: - Kurum kültürünü benimsetmek ve çalışanları kuruma bağlayabilmek için, vergi matrahından düşülebilen bir harcama yaratabilme olanağı (gerçekleştirilecek vergi düzenlemelerine bağlı olarak), - Çalışana tercih edilebilir bir çalışma ortamı sunma avantajı, - Kriz dönemlerinde ödeme yapmaya ara verebilme esnekliği, c) Bireysel Emeklilik Sisteminin Serbest Çalışanlara Sağlayacağı Faydalar: - Türkiye'de sosyal güvenlik şemsiyesinden en az istifade eden esnaf, zanaatkar, çiftçi ve diğer serbest meslek sahiplerine, gelecekleri için vergiden muaf tasarrufta bulunabilecekleri, bir mekanizma oluşturması, - Emeklilik dönemindeki muhtemel fon gereksinimi hakkında daha fazla duyarlı ve bilgi sahibi olma olanağı. d) Bireysel Emeklilik Sisteminin Sermaye Piyasasına Sağlayacağı Faydalar: - Yerel kurumsal altyapının gelişmesi, - Sermaye piyasalarının girecek uzun vadeli fonlar vasıtasıyla gelişmesi ve derinleşmesi, - Uzun vadeli yatırımların artmasıyla piyasalardaki volatilitede-dalgalanmalarda düşüş olması, - İstikrar kazanan piyasaların yatırımcılar için daha güvenli bir ortam sunması, - Piyasalarda işlem gören menkul kıymetlerin risk/getiri oranında iyileşme görülmesi, - Piyasadaki gelinmelere bağlını olarak finansal yeniliklerin de artması. e) Bireysel Emeklilik Sisteminin Sigorta Sektörüne Sağlayacağı Faydalar: - Emeklilik fonlarını oluşturan ve yöneten kurumlar arasında yer alması, - Emeklilik fonları alanında rekabetten kaynaklanan dinamizm, etkinlik ve verimlilik sağlanması, - Tüm emeklilik hesabı sahibi katılımcıları, ölüm ve malullük risklerine karşı sigortalayabilme olanağı, - Büyük fonları yöneterek, daha güçlü bir finansal kurum kimliğini kazanma olanağı. f) Bireysel Emeklilik Sisteminin Ekonomiye Sağlayacağı Faydalar: - Yurt içi tasarruf düzeyinin artması, - Fon havuzlarının yatırıma dönüşmesiyle istihdam artışı, - Özelleştirme sürecindeki kamu varlıkları içerisinde verimli yatırım olanağı sunanların halkın emeklilik tasarruflarıyla alınmasıyla mülkiyetin tabana yayılması, - Derinleşip gelişen finans piyasalarında kaynak tahsisi ve kullanımında etkinlik sağlanması. g) Bireysel Emeklilik Sisteminin Devlete Sağlayacağı Faydalar: - Vergi kesintileri olmadan, yüksek verimlilikte değerlendirilen fonların zaman içinde daha yüksek bir vergi matrahı yaratmasıyla, orta ve uzun vadede kamu gelirlerinde bir artış sağlanması, - Emekliler güvence alıma alındıkça, devletin muhtaç ve düşkülere daha anlamlı düzeylerde sosyal yardımda bulunma olanağının ortaya çıkması, - Ekonomik istikrarın tesisine katkı. SONUÇ Ülkemizde bireysel emeklilik sisteminin uygulamaya geçirilmesi amacıyla hazırlanan ve 2001 yılında yürürlüğe giren 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ile sistemi tamamlayıcı ve teşvik edici mahiyette vergi düzenlemeleri içeren 4697 sayılı Kanunu hakkında yazımızın yukarıdaki bölümlerinde ayrıntılı bilgi verilmiştir. Her iki kanunla getirilen düzenlemeleri dikkate alarak aşağıdaki tespitleri yapmak ve şu sonuçlara varmak mümkündür. - Bireysel emeklilik sistemi, gönüllü bir sistemdir. Sisteme medeni hakları kullanma ehliyetini haiz 18 yaşını doldurmuş herkes katılabilecektir. Sisteme katılanlar, sistemden emekli olarak ayrılabilecekleri gibi, diledikleri takdirde bu sürenin sona ermesini beklemeden birikimlerini alarak sistemden ayrılabileceklerdir. Yine sisteme katılanlar, maluliyet ve ölüm sigortası haklarından da yararlanabileceklerdir. - Sistemde bireysel emeklilik hesabı söz konusu olup, her katılımcı kendi katkı paylan ve bunların getirilerini geri alacaktır.Yani sistemde mevcut kamu sosyal güvenlik kurumlarında olduğu gibi katkı payı ödeyen aktif katılımcıların emekli aylığı alan pasif katılımcıları finanse etmesi gibi bir durum yoktur. Sisteme katılan katılımcıların, belli koşullarda hakları zayi olmadan emeklilik şirketlerini değiştirmeleri mümkündür. - Sistemin belkemiğini oluşturan emeklilik şirketlerinin gelirlerini, topladıkları katkı payları, fon varlıkları veya fon gelirleri üzerinden alacakları yönetim giderleri karşılıkları ve fon işlerim masrafları kesintileri oluşturacaktır. Ancak söz konusu kesintiler, emeklilik şirketlerinin ilan ve reklamlarında açıkladıkları ve sözleşmelerde yer alan miktarlardan fazla olamayacaktır. - Bireysel emeklilik sistemi, 4697 sayılı Kanunla muhtelif vergi teşvikleriyle desteklenmiş bulunmakladır. Bu teşvikler, Devletin belli bir gelir kaybına neden olacağından, Devlerin bireysel emeklilik sistemini dolaylı da olsa belli ölçülerde finanse edeceği sonucunu ortaya koymaktadır. - Bireysel emeklilik sistemi kamuoyuna yeterince tanıtılamamıştır. Bu nedenle, tanıtım için geniş çaplı bir kampanyanın başlatılmasında ve bu kampanya çalışmalarında gerektiğinde üniversitelerle, sendikalarla ve diğer mesleki kuruluşlarla işbirliği yapılmasında fayda mülahaza edilmektedir. 4632 sayılı Kanun, sistemin kurumlarının (emeklilik şirketleri, emeklilik yatırım fonları, portföy yöneticileri ve saklayıcılar) Devletin gözetim ve denetiminde faaliyette bulunmalarını öngören ciddi düzenlemeler içermektedir. Bu Kanunda hüküm bulunmayan hallerde, sermaye piyasası ve sigortacılık mevzuatının ilgili hükümleri ve genci hükümlere göre işlem yapılacaktır. Anılan Kanunda, söz konusu kurumların ayrıca bağımsız dış denetime tabi tutulmaları da öngörülmüştür. Yine bu kanuna ve ilgili kanunlara aykırı davranırlar, önemli idari ve adli cezalarla engellenmeye çalışılmıştır. Tüm bu düzenlemelere ve tedbirlere rağmen, sistem Devlet güvencesi altına alınmamış ve dolayısıyla bu durum sistemin en zayıf halkasını oluşturmuştur. Ülkemizde yaşanan son ekonomik krizler sonrası mali sektöre, özellikle bankacılık ve sigortacılık sektörlerine olan güvenin iyice zayıflamış olduğu olgusu dikkate alındığında, bireysel emeklilik sistemiyle ilgili bir Devlet güvencesi ortaya konmadığında, sisteme geniş kitlelerin katılımı pek olası görülmemek*tedir.

Konu Araçları
Çıktı Görüntüsünü Göster Sayfayı E-posta İle Yolla