TÜRK KİTABELERİ


Asya’da islamiyetten evvelki devre ait Türk kitabeleri GÖKTÜRK,YENİSEY,UYGUR kitabeleri diye 3 kısmaayrılır.Kırgızlara ait olgudu bilinen ve en eskiTürk kitabesi olan YENİ SEYkitabesi 6. Ve 7.yüzyıla aittir.Göktürklere ait olanlar 8.yüzyıldan Uygurlara ait olanlar 8 ve 9. Yüzyıldan kalmıştır.
Göktürk kitabeleri üçü büyük ikisi küçük olmak üzere beş tanedir.Kitabe Moğolistan’dadır.Sıralamaya göre ilk büyük kitabe Kültigin kitabesi sayılır.
KÜLTİĞİN KİTABESİ

1889’da Rus bilgini Yadrintsev tarafından bulunmuştur.Mekanı;Orhun nehri vadisinde Koso çaydam gölü yakınlarıdır.3 metre 75 cm boyunda yukarı dogru biraz daralan 4 yönlü bir taştır.Doğu yönünde 40 kuzey,günay yönünde 13 satır olup,satırların uzunluğu 235 cm.Eser Çin’ce ,Fransızca,İngilizceye çevrildi.
İçerik olarak ;Yaradılmış insanoglunun üstüne Bumin Kağan ile İstemi Kağan’ın hükümdar olarak gönderildiği ve onların Türk milletinin ilmini ,töresini düzenlediğini belirtir.Kağanların doğruluktan hiçbir zaman ayrılmadıklarını ,halka çok iyi davrandıklarını beyan eder.Kağanların ölümüyle bütün Türk boylarının üzüldüklerini ,daha sonraki Kağanların bu Kağanlar kadar yönetim konusunda başarılı olamadıklarını aktarır.Türk töresini ve o zamanın komşu devletleriyle yapılan savaşları aktarıyor;Çinli vali Ong’a ,general Çaça’ya,Kırgızlara,Türgişlere Sogdak halkına,Az’lara,Dokuz Oğuz halkına........karşı yapılan savaşlardan bahsediyor.
BİLGE KAĞAN KİTABESİ
Bu kitabe de aynı şahıs tarafındano tarihte bulunmuştur.Kitabe biraz daha uzun olmakla beraber doğu yönünde 41,kuzey ve güney yönünde 15’er satır bulunmaktadır.
-Şimdi hükümdar benim.Sözlerimi iyi dinleyin.......Doğuda gün doğusuna ,güneyde gün ortasına ,batıda gün batısına,kuzeyde gece ortasına ülkelerde yaşayan bütün milletler hep bana bağlıdır.Bunca milleti düzene soktum-diye devam eden ve Bilge Kağan’ın kendi ağzından aktarılmıştır.Kitabenin altında katibin yeğeni Yulug Tiğin olduğunu belirten yazı vardır.
TONYUKUK KİTABESİ
Klementz tarafından 1897’de Tala nehrinin yukarı kısmında bulunmuştur.1898’de yayınlanmıştır.Kültiğin ve Bilge Kağan kitabelerinin3 km doğusundadır.Tonyukuk tarafından tahminen 720-725 yılları arasında dikilen 4 cepheli 2 taş halindedir.Boyları 170;160cm’dir.Yazılar 35 ve 27 satır olup, farklı yanı soldan sağa yazılmış olmasıdır.1889’da F.W.Radloff,1936’da H.N.Orkun,1951’de S.E.Malow,1958’de P.Aalto,1961’de R.Giraud,1968’de T.Tekin tercüme etmiştir.
“Ben Bilge Tonyukuk ,Çin ülkesinda doğmuşum....Türk milleti hanını bulup Çin’den ayrıldı .Hanını bırakıp Çin’e teslim olduğu zaman Tanrı onları cezalandırdı.Tanrı bilgi verdiği için onlara yardımcı oldum.Beraber güneyde Çinlilere ,doğuda Kıtaylara ,kuzeyde Oğuzlara sefer edip yandik.Kağanın danışmanı bendim.Çoğayın kuzey yamaçları ile Karakumda oturuyorduk.
Bir gün Oğuzlardan haberci geldi.Dokuz Oğuz Kağanı general Ku’yu Çin’e Tongra esim’i Kıtaylara gönderdi:
-Göktürkler büyüyor,kağanı cesur ,danışmanı bilgili kişi .Bunlar daha büyürse Çinlileri de,Kıtayları da,Oğuzları da yok ederler-diye haber saldı.
Türk milletinin ve benim Ötüken’e yerleştiğimizi işiten günetdeki ,batıdaki,kuzeydeki,doğudaki milletler devletimizi tanıdı”

1
BİLGE TAÇAM KİTABESİ
Yadrintsev 1891’de Ongin ırmağının bir kolu olan Taramelin kenarında, Manitu dağı yakınında bulmuştur.Bulunduğu yerden dolayı Ongin kitabesi de denir.Prof.dr.A.Caferoğlu kitabeyi 692 yılında vefat eden İlteriş Kutluk için kardeşi Kapağan Kağan’ın diktirdiğini yazıyor.Prof.Dr. Talat Tekin Bilge İşbara Tangan Çor adlı kimse tarafından dikildiği iddiasında bulunuyor. “Ecdadımız Yami Kağan dört tarafındaki düşmanları yenmiş.O han yok olduktan sonra devlet yıkılmış ,millet kaçışmış.
Altmış beş akrabam devlete hizmet etti.Kardeşime ,oğluma nasihat:Biz hiddetlenip ilteriş kağandan ayrılmadık,yanılmadık.Gök Tanrı ,ejderha yılının yedinci ayında güçlü cesur kağanımızdan bizi ayırdı.Bilge Taçam’ın cenazesini yapmaya gayret ettim.Yer su gök mateme girdi.Taçam’a kitabe yaptım.Ejderha yılında bilgili er ve iyi han Taçam öldü”

KÜL ÇOR KİTABESİ
Kotwicz,Moğolistan’da İhe Hüşötü denilen yerde bulmuş.Bulunduğu yerden dolayı İhe Hüşotu kitabesi de denir.29 satırdır.
“Tonyukukla aynı devirde yaşayan Kül Çor ,İlteriş Kağan ülkesinde kocayıp iyi gün gördü.Seksen yaşında öldü.Boz ata biner ,kahramanca savaşır,düşmanın askerini mızraklayıp halkını esir ederdi.Savaşta orduyu idare eder barışta ava çıkardı.Bilge Kül Çor ,Tarduş halkını idare ederdi.Dokuz Oğuzlarla yedi ,Kıtay ve Tabalılarla beş savaş yaptı.
Cenaze merasimine harkes katıldı.Bu yazıyı onu bildiğim gibi yazdım”

UYGUR KİTABELERİ
Bir Türk boyu olduğu halde Çinlilerle bir olarak ,Göktürk devletini yıkan Uygurların ,Çin tesiri altında yazdıkları belgelerdir.Şine usu ve Karabalgasun kitabeleri Uygurların milli ve dini bakımdan Göktürklerin ne kadar uzağında olduklarını açıkça belirtiyor.
SUCİ KİTABESİ
Ramsdet ve Sakari Palsi 1900’de Moğlistan’daki Sucin davada bulmuştur.11 satır .
“Uygur ülkesinde Yağlaklar kan ata’da doğdum.Ben Kırgız Oğlu Boyla Kutluk yarganım.Kutluk Bağa tarkanın hizmetinde şan ve şöhretim doğuya batıya yayıldı.Yedi kardeşim üç kızım ,üç oğlum vardı.Oğullarım hana bağlı olun,onun emrinden çıkmayın”
ŞİNE USU KİTABESİ
Finliler 1909’da Moğolistan’da Şine usu gölü civarında bulmuşlar.Uygur hükümdarı Bilge Moyun çor Kağan’a aittir.
“Bana yirmi altı yaşımda Türk ülkesinin valiliği verildi .Dokuz Oğuz halkının hepsini topladım.Ben binbaşı idim ilk sıralarda.Karakumda,Köğürgede,Kömür dağında ,Yar ırmağında Üç tuğlu Türk kavminin hanı Özmiş tiğin’in üzerine koyun yılında yürüdüm.
On oklarla domuz yılında harbettim.Selengeye ordu gönderdim.Oradakileri Selengeye sıkıştırıp mızrakladım”
KARABALGASUN KİTABESİ
Moğolistan’da Karabalgasun’da bulunmuştur.Göktürlçe,çince,sogdça olmak üzere 3 dilde yazılmış.Çincesini Schlegel okumuş.Diğerleri okunamıyor.Tamamen parçalanmış olup ,resmi parçalardaki şekillere bakılarak yapılmıştır.Başlığında ejderha resmi vardır.Kitabe bir kişi için dikilmemiş .Uygur devletinin kuruluşundan itibaren tahta geçen 9 kağan hakkında bilgi veriyor.
Türklerin çoğu müslümanlığı seçerken bir kısmı Hristiyan ve Musevi olmuş,bir kısmıda Mani dinine girmiş.Burada Uygurların Mani dinine girişini anlatıyor.

2
YENİ SEY KİTABELERİ
Bu kitabelerin ekserisinin Kırgızlara ait mezar taşları olduğunu belirtelim.Yazılar bazılarında ön tarafta,bazılarında 2 tarafında ,bazılarında ide her tarafında mevcuttur.Yazılar kısa ve okunmayacak haldedir.Son yapılan kazılardan birinde bulunan “altın elbiseli adam”ın eşyalarındaki yazılar en eski Türk yazısını milattan evvel 5.yüzyıla götürüyor.
UYBAT 1 KİTABESİ
Klementz 1886’da Uybat nehri yakınında bulmuş.Halen Minusinsk müzesinde.Mezar taşı.5 satırdan oluşur.
“Erdem han Altugan,Kara hana elçi olarak gidip gelemedi.On kardeşi,dokuz oglu vardı.”
UYBAT II KİTABESİ
I.P.Kuznetsov 1885’de Uybat’ın sağ kenarındaki Çirkof köyü yakınında bulmuş.Halen Minusinsk müzesinde.Mezar taşı.5 satırdan oluşur.
“Uz bilge çangsı.Kahramanlığı ile tanındı.Dört tarafla anlaşma yaptı.İki oğlu ile birlikte öldü.
UYBAT III KİTABESİ
Messerschmıdt 1721’de Uybat’ın sol tarafında bulmuş.Mezar taşı.17 satırdan oluşur.
“Üç ağabeyimden ayrıldım.Taçamdan ayrıldım.Urung başı idim.Üstteki gök buyurdu ,halkıma,kavmime,üç oğluma doyamadım.Ben Tarkan Şangunum”
UYBAT IV KİTABESİ
Aspelin 1888’de Uybat’ın batısında bulunmuş.Mezar taşı.3 satırdan ibaret.
“Alpin mezar taşıdır”
UYBAT V KİTABESİ
Castren 1847’de Uybat’ın sağ tarafında bulmuş.1 satır.
TUBA I KİTABESİ
Castren 1847’de Tuba nehri yakınındeki Tes köyü civarında bulmuş.Mezar taşı.3 satır.okunamıyor.
TUBA II KİTABESİ
Catren’inaynı yerde bulduğu ikinci kitabe.Bir kayanın cephesine yazılmış.3 satır.Okunamıyor.
TUBA III KİTABESİ
Strahlenberg 1722’de bulmuş.Mezar taşı.
“Karahan sarayındaki ben Ezgene, yirmi altı yaşımda öldüm.Türgiş ilinde bey idim”

OZNAÇENNAYA KİTABESİ
Castern 1847’de Yenısey’in batısındaki Oznaçennaya köyü yakınında bulmuş.Mezar taşı 7 satır.
“Adım Çekul Tutuk.İlimden,han’ımdan,sizlerden,altın okluğumdan ayrıldım”

AÇURA KİTABESİ
Kostrof 1857’de Koybal bozkırındaki Açura köyü yakınında bulmuş.Halen Minusinsk müzesinde.Mezar taşı 13 satır.
“İl ügesi inançu bilge,oglunun adı Küç.Onyedi yaşında öldü”

OYA KİTABESİ
Kostroff 1857’de Yeni seyin sol tarafında Oya nehri yakınında bulmuş.Mezar taşı.9 satır. “Yurduma doymadım.Otuz düşman öldürdüm.Taşım bu imiş Kül”
3

ALTINGÖL I KİTABESİ
E.T.Korçakoffadlı bir köylü 1878’de Altıngölün kenarında bulmuş.Minusinsk müzesinde.9 satırdan ibaret.
“Adım Umay Bey’dir.Kardeşlerim taşımı dikti.Dört kardeştik.Bizi kader eyırdı.Ne çare.”

ALTINGÖL II KİTABESİ
E.T.Korçakoff’un aynı yerde bulduğu ikinci kitabe.Halen Minusinsk müzesinde.Mezar taşı.8 satır.
“Otuz sekiz yaşımda idim.Er adım Eren Ulug.Yurdumu dört defa dolaştım.Altın kıra gittim.Tibet hanına elçi olarak vardım.”

KATABAŞI KİTABESİ
Aleksandr Adrianoff 1881’de Kemçik ırmağının Kayabaşı mevkinde bulmuş.10 satır.Çiğsi Bey ve Bilge Şangun adları geçiyor.Okunamıyor.

TALAS I KİTABESİ
Kallaur 1886’da bu günkü Evliya ata şehrininyerindeki eski Talas’ta bulmuş.Mezar taşı.4 satır.
“Er adım Udun.Eşim dul kaldı.Kardeşlerim Kara ve Oğul Pars.”

TALAS II KİTABESİ
Kallaur aynı yerde bulmuş.Mezar taşı.8 satır.
“Otuz arkadaştık.Maymun yılınının on altısında ayrıldık.Adım Kara Çor.Yaylamıza kar yağdı”

TALAS III KİTABESİ
Kallaur’unaynı yerde bulduğu üçüncü kitabe.Mezar taşı.5 satır.
“Bey Çor oğul Asug’untaşını diktim.Atının kuyruğunu bağladım”

TALAS IV-V KİTABELERİ
Kallaur aynı bölgede bulmuştur.Bu kitabeler de mezar taşı olmakla beraber ilki 4 satır ikincisi 3 satırdır.

ÇAKUL I KİTABESİ
Aspelin 1888’de Ulukerıim nehrine dökülen Çokul ırmağı civarında bulmuş.Halen Minısinsk müzesinde.Mezar taşı.5 satır.
“Sekiz oğlumdan ayrıldım.Ben kederli Çiksinim.Taşım bu imiş.”
NOT:Hüseyin Namık bu taşı Oşurkoff’un bulduğunu savunur.Oşurkoff’un seyahati 1892,Aspelin’in 1888 olduğuna göre keşif Aspelin’e aittir.

ÇAKUL II,III,IV,V,VI,VII,VIII,IX,X,XI KİTABELERİ
Aspelin tarafından bulunmuştur bu kitabeler de .Mekan aynıdır,yıl da aynıdır.2 satırla 4 satır arası değişmekte olup okunması zordur.

KULİKEM KİTABESİ
Aspelin 1888’de Ulukem’in kuzey tarafında bulmuş.Mezar taşı.4 satır.Böri Şangun adı geçiuor.Okunamıyor.

4

OTTOKAŞ KİTABESİ
Bu da Aspelin tarafından 1888’de bulunmuş.Ulukem vadisinde bulunan Ottokaş dağı civarında bulunmuş bu kitabe 1 satırdan oluşuyor.
“İçteki küç kıyağan”
ELEGEŞ KİTABESİ
Aspelin 1888’de Elegeş nehrinin yakınında bulmuş.Mezar taşı .12 satır.
“Keder bana çabuk yatişdi,öldüm.Sizlere feda olayım.Halkım birlikten ve ülke töresinden atrılmayın.Hanımız Urungu Körüğ Tok’u terketmeyin.Ben bey olduğum için Kürt ilinin hanı Alp Urungu’nun altın okunu belime bağladım.Otuz dokuz yaşımda her şeyden ayrıldım.”
KARASU KİTABESİ
Aspelin tarafından 1888’de Ulukem’e dökülen Karasu ırmağının aktığı vadide bulmuş.Mezar taşı .7 satır.
TURAN KİTABESİ
Aynı yılda aynı şahsiyet tarafından Turan ırmağının sağ tarafındaki bozkırda bulmuş..Mezar taşı.6 satır.
“Ben Üçin Külüğ Tiriğ’im.Altmış üç yaşımda eşimden ,kutsal yurdumdan,oğlumdan ayrıldım.”
TARLIK KİTABESİ, ARHAN KİTABESİ
Aspelin tarafından 1888’de Uyug nehri civarında bulunmuş,iki kitabe de.Mezar taşlarıdır.
KARAYÜS KİTABESİ
Aspelin 1888’de Sülek köyü yakınında bulmuş.6 satır.Okunamıyor.
HOYTU TAMİR I,II,III,IV,V,VI,VII,VIII,IX,X KİTABELERİ
Klementz tarafından 1893’de Orhun nehrinin batısındaki Hoytu tamir kayalara yazılmış 10 kitabe bulmuş .
İHE ASHETE KİTABESİ
Klementz 1893’de Koşo çaydamda bulmuş.Mezar taşı.7 satırdan ibaret olup as okunuyor.
BARLIK I,II,III,IV KİTABELERİ
Klementz tarafından bulunmuş.
KOY SARI KİTABESİ
1925’TE Isıkgöl kenarındaki Koy sarıda bulunmuş.Üstünde Göktürk yazısından başka Arap yazısı da var.5 satırdan ibaret.
BABA KİTABESİ
Baba sansar dağının eteğinde bulunmuş.4 satırdan okunabilen çok az bir kısımdır.
NOT:Kitabenin adı olan “Baba”kelimesi peder anlamında değil.Gemilerin bağlandığı yuvarlak çıkıntılara da baba deniliyor.Kitabe silindir şeklinde olduğu için böyle adlandırılmış olabilir.
ONGİN YAZITI
1891 yılında Yadrintsev tarafından Moğolistan’daki Ongin Irmağına yakın bir yerde
bulunduğundan,bu ad ile anılmıştır.8.yy’a ait bir yazıt olup,ilk defa Radloff tarafından adı geçen eserde neşredildi.
BUGUT YAZITI
Moğol arkeologlarından C.Dorçsuren tarafından 1956 yılında,Moğolistan’daki Bugut
şehrine 10 km uzaklıkta bulunduğu için bu ad ile anılmaktadır.6-8.yüzyıla ait olup,Sogd alfabesiyle yazılmıştır.
ARU-HAN YAZITI
1962 yılında Moğolistan’ın Bulgan şehrinin 1965, adlı makalesinde ilim alemine tanıtmıştır.Yazıt üç satırdan ibarettir. 5


SEVREY YAZITI
Bu yazıt 1948’de Sovyet Bilimler Akademisinin Gobi’ye gönderdiği ilim heyeti tarafından bulunmuştur.Sevrey Yazıtında Sogdça kelimelerde yer almaktadır. Yazıtın Uygur kaganlarından Bögü’ye ait olduğu tahmin olunmaktadır.
TERHİN YAZITI
Bu yazıtta, Uygutr kaganı Moyun-Çor tarafından diktirilmiştir.1970 yılında Moğolistan’da bulundu.Yazıtı ilim alemine S.G.Klyaştornıy,’’Terhinskaya Nadpis’’,Sovyetskaya Tyurkologiya,No 3,Baku 1980 adlı yazısıyla tanıtmıştır.
TEZ ll YAZITI
İlk defa 1915 yılında B.Y.Vladimirtsov tarafından bulunmuş,yazıtın ozamanlar neşredilmesine izin verilmemiş, fakat 1976 senesinde ikinci defa,Tez Nehri kıyısında
S.Karcabay ve A.Ochir tarafından keşfedilmiştir.Yazıt Bögü Kagan dönemine aittir.
BAY-BULUN ll YAZITI
Dört satırdan ibaret olup,Ulug-Kem’in sol tarafındaki Bay-Bulun Kurgan’ı harabelerinden çıkarılmıştır.Kart Tak Inal Öge adlı bir beg için dikilmiştir.
KEMÇİK-KAYA BAŞI YAZITI
1879’da Adrianov tarafından Kemçik ırmağının 8.km yukarısında bulundu.Yazıtın özelliği ,hem sağdan sola ,hemde soldan sağa doğru yazılmış olmasıdır.9 satır halinde yazılmıştır.
HANGİTA-HAT YAZITI
Bu yazıt 7.yy’lın sonlarında Tokuz-Oguz Kagan’ı Baz Kagan’ın oğlunun anısına dikilmiştir.İki satır halindedir.
KEJİLİG-HOBU YAZITI
1916 senesinde Adrianaov tarafından, adı geçen gedeki Ejim kıyısında bulundu.Yazıtta birde tamga vardır.Bir Türk boyu olan Kümüllere aittir.
KIZIL-ÇIRA ll YAZITI
1916’da Adrianov tarafından Bayan-Köl ırmağı kıyısındaki Kızıl-Çıra mıntıkasında
keşfedildi.Altı satır olan bu yazıtı da Malov ilim alemine tanıtmıştır.
BAYAN-KOL YAZITI
1971 yılında Tuva bölgesinde bulundu.Yazıt yaklaşık 2.5 metre uzunluğundadır.Üç yüzünde birer satır vardır.
MUGUR-SARGOL YAZITLARI
1976 ve 1978 senelerinde bulundu.Yeri Yenisey’e 2.5 km uzaklıktaki Mugur bölgesinde bulunduğu için bu ad ile anılmaktadır.

Yukarıda da incelediğimiz gibi eski türk kitabeleri konusunda büyük bir kaynak çoğunluğu avrupalı araştırmacılara aittir.Kitabelerin asıl varisi olan Türk araştırmacıları çok daha sonraları bu konuya eğilmişlerdir.Eski türk kitabeleri bir çok açıdan türk yaşam tarzına ışık tutmaktadır.Bu kitabeler bir edebiyatçıya da ,bir tarihçiyede,sosyal bilimlerle ugraşan bilim adamlarına da vb.ilim dallarına temsil ettiği zaman açısından mühim bir kaynaktır.
Böyle bir inceleme sonucunda Cumhuriyetimizin kuracusu M.K.ATATÜRK’ün şu cümlesine gönülden katılıyorum:”Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça,daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır.”




6
BİBLİYOGRAFYA
Ebul Gazi Bahadır Han”Şecere-i Türki”
Prof.Dr.Necip Asım”Pek eski Türk yazısı”
Prof.Dr.Necip Asım”Orhun abideleri”
Prof.Dr.Hüseyin Namık Orkun”Eski Türk yazıtları”
Velet Çelebi İzbudak”Oğuz Ata ,Orhun abideleri”
Prof.Dr. Muharrem Ergin”Orhun abideleri”
Prof.Dr.Muharrem Ergin”Türk kültürü tarihi”
Ali Öztürk”Ötüken Türk kitabeleri”
Cüveyni”Tarih-i Cihangüşa”










































7

Bilgiler için teşekkürederim...