TÜRK DİVAN VE HALK ŞİİRİNDE SEVGİLİNİN GÜZELLİK UNSURLARINA İLİŞKİN BENZETMELERİN GÖSTERGE BİKLİMSEL AÇIDAN İNCELENMESİ
1-YÜZ (Cemal, ruy, lika, didar)
Sevgilinin güzellik unsurları içinde en başta geleni yüzdür. Aşığın görmek için canını verdiği yüz çoğu zaman beyazlık ve parlaklık itibarıyla aya ve güneşe benzetilmiştir.
Öykünelden yüzüne hergiz bakılmaz yüzüne
Bir hayadur ki oldı bu vech ile müstahkar güneş (Ahmet Paşa)
***
Yarimin cemali güneşte mahı
Sana aşık olan çekmez mi ahı (Pir Sultan)
Yukarıdaki beyitlerin ilkinde Ahmet Paşa, güneşin sevgilinin yüzüne benzemeye çalıştığından beri yüzüne bakılmadığını, onun bu hareketiyle utanmaz, sıkılmaz bir taklitçi olduğunu söylüyor. Diğerinde ise Pir Sultan , sevdiğinin yüzünü güneşte , ayda hatırlıyor. İkisinde de yüz ile güneş arasında benzerlik ilişkisi var. Yüz, beyazlık ve parlaklık özelliğinden dolayı güneşe ve aya benzetiliyor. Yani;


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Yüz Güneş/Ay Nitel gösterge Görüntüsel gösterge
Benzerlik Deneyim
Can atula camalin şem’ine düşdi
Pervaneler gibi yandı duduşdı (Erzurumlu Emrah)
Yukarıdaki dizelerde Erzurumlu Emrah, gönlünün pervane gibi sevgilinin yüz mumuna düşüp yandığını söylüyor. Mum ateşinin yakıcılık özelliğiyle sevgilinin yüzünün aşığın gönlünü yakması arsında ilişki kurulmuş. Yani;


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Yüz Mum Nitel Simge
Saymaca Yasa

2- YANAK:
Yanak halk ve divan edebiyatında renk yönünden ele alınmış daha çok gül ve laleye benzetilmiştir. Yine rengi ve tatlılığından dolayı kırmızı şekere de benzetilmiştir.
Yanak lale ağız gonca
Kaşları hilale benzer (Aşık Hasan)
****
Taranmış saçların belin üstüne
Bir elma yanaklı, sim gerdanlıdır. (Dadaloğlu)
****
Yanakların olmuş kırmızı şeker
O sırmalı saçları örmeli gelin (Seyrani)

Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Lale/Gül Nitel (renk) Görüntüsel g. Benzerlik Deneyim
Elma Nitel (renk ve tatlılık) Görüntüsel g. ve simge Benzerlik ve saymaca Deneyim ve yasa
Şeker Nitel (renk ve tatlılık) Görüntüsel g. ve simge Benzerlik ve saymaca Deneyim ve yasa
3-SAÇ (Zülf, Kakül,Perçem)
Sevgilinin güzellik unsurları içinde en zengin tasavvur edileni saçtır. İçinde bulunduğu hal, vasıf ve bilhassa diğer unsurlarla münasebeti bakımından işlenir. Şekli, rengi ve kokusu itibarıyla dikkat çeker.
Zincir-i zülfünde bi-neva gönlüm
Ne yüz buldu ne kurtuldu ne çare (Erzurumlu Emrah)
Emrah bu dizelerde saçı zincire iki özelliğinden yararlanarak benzetiyor: Uzunluğu (şekilsel benzerlik) ve aşığın gönlünü bağlaması (uzlaşmaya dayalı).
Zülfünün kaçma belasından dilersen vasl-ı yar
Aklını bimar idügdür genc-i bi-mar isteyen (Hayali)
****
Top top olmuş siyah zülfün mar gibi
Sofu tabiatlı ziyankar gibi.(Seyrani)
İlk beyitte Hayali sevgiliye kavuşmak için yılan zülfün belasından kaçmamak gerektiğini dile getiriyor. Saç ile yılan arasında hem şekilsek hem de simgesel bir ilişki sözkonusudur. İkinci beyitte ise Seyrani top top olmuş siyah zülfü yılan gibi görüyor. Yani görüntüsel (top top) özelliğinden dolayı yılanla saç arasında ilişki kuruyor. Ayrıca saçı siyah olarak düşünüyor.


Gösterge türü İş İ

Kendisi açısından Nesnesi açısından


Zincir Nitel, kural Görüntüsel g. simge Benzerlik uzlaşma Deneyim yasa
Yılan Kural Simge Saymaca Yasa
Yılan Nitel Görüntüsel g. Benzerlik Deneyim
Siyah saç Nitel Görüntüsel g. Benzerlik Deneyim
Sünbül Nitel, kural Simge Saymaca Yasa
Tablonun en altında belirttiğim gibi saç kokusundan dolayı sünbüle teşbih edilmiştir. Bu benzetmede uzlaşmaya dayalı bir tutum vardır. Saç güzel kokar ancak sünbül gibi kokmayabilir. En güzel kokan çiçek sünbül olduğu için böyle bir benzetme yapılmaktadır ve bu artık kural haline gelmiştir.
Saçı sünbül, yüzü gül, dili bülbül
Ayda bir olsun bari yüzüne gül. (Kuloğlu)
***
Ruhların gonca güldür
Buy-ı zülfün sünbüldür. (Nazi)
***
Ne bilmiş ol semenle bu çemende
Ne yaraş durmuş ol sünbül bu bağı.(Şeyhi)
Bu tasavvurların dışında divan şiirinde saç çengel, bulut tuzak, dar gibi düşüncelerle karşımıza çıkıyor. Lam, çim,dal harfleri de saç için kullanılıyor. (şekilsel benzerlik- görüntüsel gösterge)


4-GÖZ (Çeşm, dide, ayn, başar)
Göz genellikle kaş ve kirpikle birlikte anılır. Sevgilinin gözü zalimdir. Kan dökücüdür. Onun görevi görme olduğu halde görmez yada görmemezlikten gelir. Renk itibarıyla ela, kara, ala, kömür olarak geçer. O ahudur, nergizdir, bademdir.
Esti seher yeli söküldü seller
Gidiyorum kömür gözlüm ağlama.(Karacaoğlan)
Gözün değişik renkleri dile getirilse de siyah renkli göz kadar sözkonusu olanı yoktur. Bu karalıkların içinde kömür gözlü ifadesi sıkça kullanılır. Bu artık yasa haline gelmiştir. Bu açıdan nesnesine göre simgedir. Niteliğimden dolayı ise (kara rengi) nitel ve kural göstergedir.
Hicr-ile kan ağlasun aşıklarun bülbül gibi
Gonca gibi sen açıl iy gözlere badem gül.(Şemsi Paşa)
Yukarıdaki beyitte Şemsi Paşa badem gözlü sevgiliye aşıkları ağlattığı için sitemde bulunuyor. Buradaki benzetmeyi gösterge bilimsel açıdan incelersek nesnesi itibarıyla göz renk ve şekil açısından bademe benzetildiği için hem simge hem de görüntüsel göstergedir. Kendisi açısından ise göz bir ulaşım sonucu ve niteliğinden dolayı bademe benzetildiği için nitel ve kural göstergedir.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Kömür Nitel kural Simge
Saymaca Yasa
Badem Nitel kural Görüntüsel g. simge Benzerlik saymaca Deneyim yasa
5- KAŞ(Ebru)
Kaş edebiyatımızda güzellik unsurları içinde ikinci derecededir. Keman için düşünülen teşbihlerde en etkin rolü oynayan şeklidir. En çok ra kaş, keman kaş ve yay olarak şiirde geçer.
Ey boyu servim senin yolunda doğruyum
Ra kaşınla dal zülfün etmesinler beni redd.(Necati)
Yukarıdaki beyitte Necati ra kaşlı servi boylu sevgilisinden kendisini reddetmemesini istiyor. Buradaki kaşın raya benzetilmesi simgesel ve görüntüsel göstergedir. Simgeseldir çünkü uzlaşma vardır. Şekil benzerliği açısından da görüntüsel bir ilişki sözkonusudur. Kaş kendisi açısından ise kural göstergedir. Çünkü kaşın şekil olarak ra harfine benzemesine genel olarak kabul edilen bir değerdir.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Kaş Ra harfi Kural gösterge Görüntüsel g. Simge
Benzerlik ve Saymaca Deneyim ve Yasa
6- KİPRİK (Müje, Müjgan)
Lutfu katı az görünür çevri çok,
Kaşların yay etmiş, kipriklerin ok.(Kuloğlu)
***
Tir-i müjganı gelürse can virem şükrane ben
Çün görelden ya kaşunı olmuşam kurban ona. (Muhubbi)
***
Kaşlar nizam kurmuş, kiprikler terazi
Nur ile boyanmış yüzünün benzi. (Fedai)
Kuloğlu ve Muhubbi’nin kipriği ok olarak düşünmesine karşın, Fedai terazi kiprikten bahsediyor. Kiprikle ok arasında uzlaşmaya dayalı bir ilişki var çünkü bu ilişki insanlar tarafından kuruluyor. (simge). Şekilsel olarak da bir ilişkiden söz edebiliriz. (görüntüsel gösterge). Kendisi açısından bu benzetme kural haline geldiğinden kural göstergedir.
Kiprik ile terazi arasındaki ilişki ise yine uzlaşmaya dayalıdır.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Ok Kural Görüntüsel g. Simge Benzerlik ve Saymaca Deneyim ve Yasa
Terazi Simge Saymaca Yasa
7- AĞIZ (Fem, Dehan, Gonca)
Ağız divan edebiyatında şekil, renk ve tat itibarıyla ele alınmıştır. Renk bakımından gonca ve güle, şekil bakımından sıfır, halka, nokta, daireye benzetilmiş. Tat itibarıyla bal ve şekere teşbih edilmiştir.
Bag-ı dehrün bülbül-i şeydasına gülzarda
Gonca ağzı hokkasından şerbet-i sevda satar. (Şemsi)


Gösterge türü İş İ

Kendisi açısından Nesnesi açısından


ğı Gül gonca Nitel, kural Görüntüsel g. Şekil Benzerliği, renk benzerliği Deneyim
Sıfır, halka, nokta, daire Nitel Görüntüsel gösterge Şekil Benzerlik Deneyim
Şeker, bal Nitel, kural(tat niteliği) Simge Saymaca Yasa
Tad ancak nesnesiyle var olabildiğinden (yani beraberlik mecburidir) burada benzerlik ilişkisi değil, nitelik ilişkisi vardır. Sevgilinin ağzından tatlı söz çıktığı kabul gören bir düşünce olduğundan kural göstergedir.
Şekil ve renk bakımından ağız görüntü olarak nokta ,halka, daireye benzetilmektedir. Bu nedenle görüntüsel göstergedir.
8-DUDAK (LEB)
Her kaçan kim varasın iy name dest-i dilbere
Aşık ağzından onun lal-i şeker-güftetarın öp(Şemsi)
Dudak gerek rengi gerekse şekli ve tadıyla aşıklar için büyük önem teşkil etmektedir. Bu beyitte Şemsi dudağı lal madenine benzetmiştir. Bu benzetmenin sebebi değerli oluşundan kaynaklanır. Burada nitel gösterge olarak ele alabiliriz bu benzetmeyi. Nesnesine göre ise uzlaşmaya dayalı bir ilişki olduğundan simgedir.
Bazılar leblerin, rengin al kiraz
Bazılar yakut-ı ahmer dediler (Seyrani)
Bu beyitte de Seyrani dudağı renginden dolayı kiraza benzetiyor. Görüntüsel bir ilişki ve niteliksel bir ilişki söz konusu.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Lal madeni Nitel . Simge Saymaca Yasa
Kiraz Nitel Görüntüsel g Benzerlik(şekil ve renk) Deneyim
9- DİŞ(Dendan)
Sahip olduğu en önemli vasfı beyazlık olan diş halk ve divan şiirinde inci, güher, cevahir olarak düşünülür.
Diş midür ya gonca içre jale ya dürr-i Aden
Çeşme-i horşidde ya encüm-i rahşan mudur(hayali)
Hayali bu mısralarında gördüklerinin diş mi ,çiğ tanesi mi, incimi yoksa ,parlak yıldızlar mı,olduğuna karar veremiyor. Renginden dolayı bu benzerlikleri kuruyor.
Bal dudak üstünde Altın hırızma
İnciden diş gördüm dil kenarında (Karacaoğlan)
Dişin inciye benzetilmesi gösterge ve nesnesi açısından değerlendirildiğinde simgedir.çünkü diş ve inci arasındaki ilişki bir alışkanlık sonucudur ve uzlaşmaya dayalıdır bu uzlaşma divan ve halk edebiyatında kural haline gelmiştir. Bu benzetmeyi göstergenin kendisi açısından incelersek kural gösterge olduğunu görürüz.çünkü kural gösterge genel olarak kabul edilen bir değer olarak ta tanımlanabilir divan şairleri de genel olarak dişi inciye benzetirler.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Diş inci Kural Simge Saymaca Yasa
10-BEN (Hal)
Siyah zülfün perde ,kabedir yüzün
Hacer’ül esvet’tir siyah bin yeri(Kuloğlu)
Divan edebiyatında yüz kabeye yüzün içindeki benler de kabe de bulunan Hacer’ül Esvet’e (siyah taş) benzetilmiştir. Böyle bir benzetme kutsallık ,değer açısından yapılan benzetmedir. Gösterge (ben)nesnesi açısından simge ve görüntüsel göstergedir. Çünkü bildiğimiz gibi ben siyahtır. Hacer’ül Esvet’te siyahtır.göstergenin varlığı çağrışım ve insan anlağıyla vardır. Ayrıca gösterge belirttiği şeyi doğrudan temsil ettiği, canlandırdığı için böyle bir tespitte bulunabiliriz.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Ben Hacer’ül Esvet Nitel Görüntüsel g ve simge Benzerlik(renk benzerliği) Saymaca Deneyim Yasa
11- ÇENE (Zenah, Zenahdan, Zekan)
Çene, ortasındaki çukurluğu, yuvarlaklığı şekliyle şiire girmiştir. Aşıklar için kimi zaman kuyu, kimi zaman da hapis yeridir.
Buldı gönlüm düz dini kuyında zülfün bend idüp
Hapse saldı akibet çah-ı zenahdanun senin (Muhibbi)
Çene genellikle zindan, kuyu, elma, bülbül yuvası olarak düşünülmüştür.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Kuyu Nitel(ortasındaki çukurluk) Simge Saymaca Yasa
Bülbül yuvası Nitel Görüntüsel Benzerlik Deneyim

Hapis yeri Kural Simge Saymaca Yasa
12- KULAK (Benagüş)
Kulak genellikle kıvrımından dolayı güle benzetilir. Gülün yapraklarının kıvrımlı oluşuyla kulağın kıvrımı arasında niteliksel ve görüntüsel bir ilişki sözkonusudur. Kulak-gül benzetmesi artık kural haline gelmiştir.
Yosma küsme cana bir hula-riveşli
Elleri kınalı, gülşu menguşlu (Nazi)
Burada Nazi kulağı küpeli olarak düşünüyor.


Gösterge türü İş İ
Kendisi açısından Nesnesi açısından
Kulak Gül Nitel,kural Görüntüsel Benzerlik Deneyim
13-BEL (Miyan)
Bel inceliğimden dolayı kıla benzetilmiştir.
Ne donlu vasf idarissen mayan-ı dildan
Anun varır şimdi bir ucu mü meyana çıkar. Diyen şair Şemsi belin ne kadar anlatılmaya çalışılsa da sonuç olarak kıl gibi olduğuna karar verir.
Kendisine göre

Benzeyen Tekil Nitel Kural
Bel - Ö Ö
Nesnesine göre,

Benzeyen Belirti Simge Görüntüsel gösterge
Bel - Ö -

Benzeyen Benzetilen Gösterge bilin İlişki İnsan tutumu
Bel Kıl Simge Saymaca Duygu/ yasa
Kıl gösterileni incelediği ve çabuk kopacak olması dolayısıyla bu nitelikleriyle bel gösterinin gösterileri olmuştur. Çünkü algılamadan dolayı böyle kullanılmıştır. Kural gösterge olmasının nedeni ise tüm divan şairlerince kullanılan bir maznum (klişeleşmiş bağıntı ve anıştırma ) olmasından kaynaklanmaktadır. Nesnesine göre öğe gibi görünüyor çünkü ortada bir çağrışın sözkonusudur. Yorumlayanlar açısından uzlaşma olduğu söylenebilir.
14- BOY
Boy divan edebiyatında hep aynı özelliğiyle ele alınmıştır. Yani duruşun dikliği, uzunluğu ve yürüyüşüyle ele alınmıştır. Mesela;
Keşfi der getirin melek soylumu
Katdi sürahimi servi boylumu.(Keşfi)
***
Görmesem kamet-i şimsadunu serviseli
Görünür gülşen içinde gül-i ter hör bana.
(Günümüz Türkçesiyle: Şimsad boyunu görmesem güller bile gözüme diken gözükür.)
Bu benzetmeleri gösterge bilimsel olarak incelersek
Nesnesine göre,

Benzeyen Belirti Simge Görüntüsel gösterge
Boy - + +

Kendisine göre

Benzeyen Tekil Nitel Kural
Boy - + +

Benzeyen Benzetilen Gösterge bilin İlişki İnsan tutumu
Boy Servi,şimsad,ok,çınar,elif harfi Gör, göst. Şekil Benzetme
Boy ile ona yapılan benzetmeler birden çoktur. Tekil bir göstergeden bahsedemeyiz. Aralarında bitişiklik ilişkisi olmadığı için belirti de yoktur.
Benzetme öğelerinin görüntüleri benzetilen öğeyi zihinde canlandırdığı için görüntüsel gösterge vardır. Benzetme öğelerinin mesela bir elif harfinin dik duruşu, servinin uzunluğu, şimsadın inceliği boyu simgeler.
Artık çok klasikleşip, mazmun haline geldiği için tek taraflı benzeyen öğe ile yapılan kullanımlarda herkes rahatça anladığı için kural gösterge haline gelmiştir.
Nitelikleri mesela incelik, duruş, zarafetlerinin ortak bir görüntü çizmesi nitel gösterge olduğunu söyletebilir.
Bu iki öğe arasında bir şekil ilişkisi vardır. İnsanlar bu ilişkiyi benzetme yoluyla oluşturmuşlardır.