1)DENEYİN ADI: YEMEK TUZU-DEMİR TOZU VE KUM KARIŞIMININ AYRILMASI

2)DENEYİN AMACI:Karışımı bileşenlerine ayırabilme.

3)TEORİK BİLGİ:
MADDE:Uzayda yer kaplayan,hacmi,kütlesi,eylemsizliği olan her şeye madde denir.
*Bir madde örneği;ya saf maddedir ya da bir karışımdır.Saf madde ise ya element ya da bir bileşiktir.Karışım ise ya homojen ya da heterojendir. …….(1)
Maddenin Ayırt Edici Özellikleri:
Farklı maddelerden yapılmış iki cisim aynı kütleye sahip olabileceğinden kütle ya da hacim maddeleri ayırt etmeye yetmez.
Maddeleri birbirinden ayırt etmek için o maddenin miktarına bağlı olmayan özelliklerine bakılmalıdır. Saf bir maddenin kütlesi ne olursa olsun değişmeyen birtakım özellikleri vardır. Bunlara ayırt edici özellikler denir. Maddelerin başlıca ayırt edici özellikleri ve bu özelliklerin maddelerin hangi fiziksel halleri için geçerli olduğu aşağıdaki tabloda verilmiştir:

Ayırt Edici Özellikler Maddenin Fiziksel Hali
KATI SIVI GAZ
Özkütle + + +
Erime Noktası + - -
Donma Noktası - + -
Kaynama Noktası - + -
Yoğunlaşma Noktası - - +
Çözünürlük + + +
Sıcaklıkla Genleşme + + -
Esneklik + - -
Öz Isı + + +

Tablo-1 ……(2)
KARIŞIMLAR:Birden fazla maddenin her türlü oranda biraraya gelerek kimyasal özelliklerini kaybetmeden oluşturdukları topluluğa karışım denir. ……(3)Karışımda maddeler fiziksel özelliklerini kaybedebilirler.Karışımlar ikiye ayrılır:

a)Homojen karışımlar:Özellikleri her yerinde aynı olan karışımlardır.

b)Heterojen karışımlar:Özellikleri her yerinde aynı olmayan karışımlardır.
Heterojen karışımlar da ikiye ayrılır:
-Süspansiyon: katı+sıvı heterojen karışımlarının özel adıdır.
ÖRNEK= tebeşir tozu+su karışımı gibi.
-Emülsiyon: sıvı + sıvı heterojen karışımların özel adıdır.
ÖRNEK= zeytinyağı+su karışımı gibi. ……(1)

KARIŞIMLARIN ÖZELLİKLERİ :
1. Karışımlarda maddeler kendi özelliklerini korurlar.
2. Karışımlar fiziksel yollarla bileşenlerine ayrılabilir.
3. Erime ve kaynama noktaları sabit değildir.
4. Homojen ya da heterojen olabilirler.
5. Yapısında en az iki cins atom vardır.
6. Saf değildirler.
7. Formülleri yoktur.
8. Maddeler belirli oranlarda birleşmezler. …….(1)

**Karışımların özelliği,kendisini oluşturan maddelerin özelliklerine ve bu maddelerin karışımdaki oranlarına bağlıdır. …….(4)

KARIŞIMLARIN AYRILMASI :
Karışımlar uygun fiziksel değişikliklerle bileşenlerine ayrılabilir.
1. Ayırma hunisi: sıvı+sıvı heterojen karışımlar
2. Ayıklama:katı+katı heterojen karışımlar pens yardımı ile ayrılır.
3. Magnetik ayırma:Karışımdaki maddelerin biri magnetik olursa…
4. Dibe çökme,üste çıkma:Yoğunlukları farklı iki katının,çözünmedikleri bir sıvıya atılarak ayrılmaları.
5. Aktarma:Sıvı üzerinde kalan maddenin başka bir yere alınması.
6. Süzme:Sıvı+katı heterojen karışımların,süzgeç kağıdı yardımı ile ayrılması.
7. Santrifüjleme:Sıvı+katı heterojen karışımda; katı parçacıklar süzgeç kağıdından geçebilecek kadar küçük ise bu yöntem kullanılır.
8. Flotasyon(yüzdürme):Laboratuardan ziyade metalurji de maden cevherlerini,taş topraktan ayıklamaya yarayan metoddur.
9. Dializ: Santrifüjleme ile bir sonuç alınamayacak kadar parçacıkları küçük maddelerin (kollidlerin)ayrılmasına yarar. ……(1)

Karışımların Fiziksel Yöntemlerle Bileşenlerine Ayrılması :
1- Elektriklenme ile ayırma :
Sürtünme ile elektrik yükü kazanan bazı cisimler, birtakım maddeleri kendilerine çekerler. Plastik, yün kumaş parçasına sürtüldüğünde; cam çubuk, ipek kumaş parçasına sürtüldüğünde elektrik yükü kazanır ve böyle bir cisim, tuz-karabiber karışımına yaklaştırıldığında, karabiber tanelerini kendine çeker. Aynı şekilde yemek tuzu-kükürt karışımındaki kükürt, elektriklenme özelliği ile yemek tuzundan ayrılabilir.
2- Mıknatıs ile ayırma :
Mıknatıs; demir, nikel ve kobalt gibi metalleri kendine çeker. Bir karışımın mıknatıs ile ayrılabilmesi için karışımdaki maddelerden birinin mıknatıs tarafından çekilmesi gerekir. Demir tozu-kükürt tozu, nikel tozu-cam tozu karışımları bu yolla ayrılabilir. …..(2)
3- Özkütle farkı ile ayırma :
a) Katı-katı karışımlarda : Kum-odun talaşı karışımı suya bırakıldığında, özkütlesi suyun özkütlesinden büyük olan kum dibe çökerken, özkütlesi suyun özkütlesinden küçük olan odun talaşı su üstünde yüzer. Yüzen kısım bir kaşık ile, dibe çöken kısım da süzme ile sıvıdan ayrılır.
b) Sıvı-sıvı karışımlarda : Heterojen sıvı karışımlarını ayırmak için ayırma hunisi kullanılır. Ayrılacak sıvı karışımı (Örneğin; zeytin yağı-su karışımı) ayırma hunisine konulduğunda, özkütlesi daha küçük olan sıvı (zeytin yağı) üstte, özkütlesi daha büyük olan sıvı (su) altta birer faz oluşturur. Musluk açılıp alttaki sıvı toplama kabına alınarak musluk kapatılır. Böylece iki sıvı birbirinden ayrılmış olur.
4- Çözünürlük farkı ile ayırma :

a) Katı-sıvı karışımlarda : Katı-sıvı heterojen karışımları ayırmak için süzme işlemi kullanılır. Bu işlemde, katı tanecikleri geçirmeyen; fakat sıvının geçebileceği incelikte gözenekleri olan süzgeç kağıtları, filtreler kullanılır. Deniz suyu-kum karışımı süzüldüğünde; kum süzgeç kağıdının üzerinde kalır, sıvı başka bir kapta toplanır.

b) Katı-katı karışımlarda : Çözünürlükleri birbirinden farklı olan iki maddenin karışımını ayırmak için kullanılan bir yöntemdir. Naftalin-şeker karışımını ayırmak için bu yöntem kullanılabilir. Naftalin suda çözünmeyen, şeker ise iyi çözünen maddedir. Bu durumda naftalin süzgeç kağıdının üzerinde kalır. Şekerli su çözeltisi de, suyu buharlaştırılarak şeker ayrı bir kapta toplanır. Buna kristallendirme denir.
5- Kaynama noktaları farkına göre ayırma :
Homojen karışımlar, bileşenlerinin kaynama noktalarının farkına göre ayrılabilir.
a) Katı-sıvı homojen karışımlar : Bir katı-sıvı homojen karışımının ısıtılarak buharlaştırılması ve oluşan buharın soğutularak yoğunlaştırılmasına damıtma denir. Burada ayırma, sıvının kaynama noktasının, katının kaynama noktasından çok daha düşük olması esasına dayanmaktadır. Deniz suyundan içme suyu elde edilmesi damıtma yöntemiyle gerçekleştirilmektedir.

b) Sıvı-sıvı homojen karışımlar : İki veya daha çok sıvıdan oluşan bir homojen karışımda sıvı bileşenleri, kaynama noktaları farkına göre ayırıp, her birini ayrı ayrı elde etme işlemine ayrımsal damıtma denir. Alkol-su karışımı bu yolla ayrılır. Alkolün kaynama noktası, sudan daha düşük olduğundan toplama kabında alkol toplanır. Ayrımsal damıtmada, bileşenlerin kaynama noktaları arasındaki fark ne kadar büyük ise ayırma o kadar kolay olur. Ham petrolün damıtılması sonucu fuel-oil, benzin, motorin vs. gibi ürünlerin elde edilmesi buna örnektir.

c) Gaz-gaz karışımları : Kaynama noktaları farkına göre ayırma, gaz karışımlarını da bileşenlerine ayırmak için kullanılabilir. Bir gazın sıvı hale geçtiği sıcaklığa yoğunlaşma noktası denir. Bu sıcaklık, aynı maddenin kaynama noktasına eşittir. Bir gaz karışımı soğutulursa, önce kaynama noktası en yüksek olan gaz yoğunlaşmaya başlar ve yoğunlaşma sırasında sıcaklık sabit kalır. Bu gaz, karışımdan ayrıldıktan sonra sıcaklık tekrar düşer. Başka bir gaz bileşeninin kaynama noktasına gelindiğinde de bu bileşen yoğunlaşır. İşlem bu şekilde sürer.

Havanın bileşimindeki azot, oksijen ve çok az oranda argon gazlarını birbirinden ayırmak için önce hava tamamen soğutularak sıvılaştırılır. (Kaynama noktaları : azotun-1960C, argonun-1860C ve oksijenin-1830C’dir.) Daha sonra da ısıtılmaya başlanarakayrımsal damıtma uygulanır. Sırasıyla önce azot, sonra argon, en son olarak da oksijen elde edilir. …….(2)

4)KULLANILAN ARAÇ GEREÇLER :
 Mıknatıs
 Beher(100 ml)
 Demir tozu
 Huni
 Yemek tuzu
 Süzgeç kağıdı
 İnce kum
 Baget

5)DENEYİN YAPILIŞI :

1. Bir miktar yemek tuzu bir miktar kum ve bir miktar demir tozu 100 ml beher içinde iyice karıştırılır.
2. Karışım temiz bir kağıt üzerine dökülür ve içerisinde mıknatıs gezdirilir.Mıknatıs üzerinde toplanan demir tozları başka bir kağıt üzerine alınır.
3. Geride kalan karışım içinde 50 ml saf su bulunan 100 ml beher içine alınır ve bagetle karıştırılarak iyice çözülür.
4. Karışımın hepsinin çözünüp çözünmediği kontrol edilir ve oluşan çözelti süzülür.
5. Süzgeç kağıdı üzerinde kalan kum tanecikleri de ayrıştırıldıktan sonra beher içindeki çözeltiyi de kaynatırız.
6. Son olarak da su buharlaşır ve yemek tuzu da kapta kalarak ayrılmış olur.

6)DENEYİN SONUCU:
Biz bu deneyimizde, ayırma yöntemlerinden öncelikle manyetik ayırmayı kullandık ve mıknatısın çekebileceği madde olan demir tozunu karışımımızdan ayırdık. Daha sonra süzmeden yararlandık ve süzgeç kağıdında suda erimeden kalan kum tanelerini de ayırdık. Bu arada suda çözünen yemek tuzu, suyla beraber süzgeç kağıdından geçmiş oldu. Son olarak buharlaştırma yöntemiyle de; buharlaşan suyun ardından, kapta yemek tuzumuz kaldı. Bu üç ayırma yönteminin birbirini takip ederek uygulanması sonucu başlangıçtaki karışımımız ayrılmış oldu.

7)DENEYİN YORUMU:
Başlangıçta karışıma mıknatıs gezdirmiştik. Demir tozları mıknatıs tarafından çok zor çekildi. Bunun nedeni mıknatısın zayıf olmasıydı. Demir tozlarının mıknatıs tarafından çekilme nedeni; demirin paramagnetik bir madde olmasıdır. Mıknatısın çekemediği maddeler de diamagnetik maddelerdir.
Yemek tuzunun suda çözünüp,kumun çözünmemesinin nedeni ise;suyun polar yapıda olmasıdır. Polar yapılar;polar yapıları, apolar yapılar; apolar yapıları çözer.Yemek tuzu da polar yapı gösterdiği için su içinde çözündü. Kumun ise böyle bir yapısı olmadığı için suda çözünemedi.
KAYNAKÇAYIDA BELKİRTELİM...
8)KAYNAKÇA :
1. Fen Bilgisi Laboratuarı Deney Klavuzu; Dr. Sinan Erten, Araş. Gör. Pınar Özdemir, Dr. Cemil Aydoğdu, Araş. Gör. Serkan Yılmaz, Ankara-2004
2. ÖSS’ye Hazırlık Kimya Fem Yayınları, Sürat Basım, İzmir-Şubat 2001
3. Faruk Karaca; ÖYS Kimya, Mega Yayıncılık-1995
4. Selami Yemenici; ÖYS Kimya, Başarı Yayınları-1997

teşekkürler