Henri Bergson





Paris’te 1859’da doğdu. Musevî bir ailenin çocuğu olan Bergson, son çağın en büyük filozoflarındandır. Condorcet Lisesinde güçlü bir klasik eğitimden sonra 1877’de açılan bir genel retorik müsabakasında onur mükafatını kazandı. Daha o zamanlarda bile geniş bir hayal gücüne, orjinal şahsî düşüncelere sahip bulunuyordu. Aynı zamanda matematik mükâfatını da kazanmıştı. Hocası, öğündüğü öğrencisinin Pascal’la boy ölçüşecek bir matematikçi olacağını düşünüyordu. Fakat Bergson, matematik bilimlerini “çok yorucu” buldu ve hayatını felsefe ile geçirmeye karar verdi.

Bergson’un tahsil hayatı bir tekamüldü. Lisan yeteneği kuvvetliydi. Canlı ifadelere bayılırdı. İki özelliği göze çarpıyordu: Sert bir titizliği ve geniş bir hayâl gücü. İlim adamı kafasında şair ruhu taşıyordu.


Bergson zamanında geçerli görüş ve moda eğilimler hep maddeci idi. Tamamen materyalist bakış açısı revaçtaydı. İyi ve ufuk açıcı düşünceler, bir annenin gözyaşları, din, bunların hepsi tesadüflerden ibaret görülüyordu. Rüzgarlardan hasıl olmuş, sonraları tozlara karışmışlardı. Hayatın bir gayesi ve ümidin bir esası yoktu. Önceleri Bergson bu akımlara kapıldı ve tanrı-tanımaz olarak tanındı. Sınıfın kütüphanecisi iken, bir gün hocası onu rafları intizamsız tuttuğundan dolayı ikaz etti: “Senin kütüphanecilik ruhun bu intizamsızlığa nasıl tahammül ediyor?” diye çıkıştı. Buna karşı arkadaşları bağırdılar. “Bergson’un ruhu yoktur, o ruhsuzdur.”


Mezun olduktan sonra Auvergne vilayetinde bir kasabaya öğretmenliğe tayin edildi. Buraya geldiğinde şüpheciydi, fakat burada şüpheciliği yok oldu. Kırda yürüyüşler yapıyordu. İçindeki şair ve isyan ruhu nihayet kendini gösterdi. Laboratuar denemeleri, fizik formülleri, ateist aydınların gösterişli cümleleri kâinatın azameti karşısında siliniverdiler. Soruyordu: “kör bir mekanik, tesadüfen vukubulan atom girdapları, bu dağların gövdelerini ve düz ovaları meydana getirebilir mi? Ancak buna hayat mektebinin sıradan insanı inanır.”


Yaradılışın sonsuz sadeliğini karışık formüllerle ve zahiri teorilerle izaha çalışan bilim, Bergson’a artık gülünç geliyor ve haykırıyordu: “Büyük Allah’ım! Kimyager’in, güneşin ufukta batışını görecek gözleri yok mudur?”


Ümit ve cesaretini kaybeden yorgun kafaların bilime sığındığını anlamıştı. Artık o, materyalistlikten idealistliğe değişmişti.


Evvelce hayat hakkında düşündüklerinden daha çok şeylerin var olduğuna, onu sezgi kuvveti inandırmıştı. Atomların birbirlerine mütekabilen kuşatması ve bu şekilde Shakespear’in aklını yaratması mümkün müydü? Alfabe harflerinin bilimsel bir tarzda yanyana konması İncil’i meydana getirebilir miydi? Henri Bergson denilen fizikî ve kimyevî birleşim, anlatırken bir sürü fıkraları dudaklarına kadar götüren mizah şeraresini ve dinleyenlerin şiddetli alkışlarını izah edebilir miydi? Veya onu bu kasabaya şüpheci olarak götüren ve oradan Paris’e bir gerçekçi olarak döndüren yalnız fizikî enerji kanunları mıydı?


AKIL YERİNE SEZGİ


Bergson, akıl yerine sezgiyi ön plâna çıkardı. Dikkatleri ruhçuluğa çekerek metafiziği güçlendirmeye çalıştı ve materyalizme karşı çıktı. Bergson’un sezgiciliği zekâdan ve akıldan ayrı bir bilme gücü olarak sezgi ile doğrudan doğruya ve bütün halinde eşyayı ve özünü bilebileceğimizi ileri sürdü. Zekâ eşyayı bölerek ve ayırarak inceleyip kavrayabildiği halde sezgi doğrudan şuurdan çıkarak sevk-i ilâhiye benzer bir ilham gibi eşyanın mahiyetini bilirdi. Bu bilgi, hadiseler ve ruh üzerinde yabancı bir bakış gibi kalmayıp, insanın en derin tarafını değiştirirdi. Bu sanatkârane malûmat sayesinde insan eşyaya, maddeye, hayata hulûl eder, içine girerdi. Böylece tecrübe üstü hakikati bilmenin, metafiziğin ve mutlakın bilgisinin mümkün ve meşrû olduğunu ileri sürdü. Halbuki zekânın bilgisi tecrübeye, akıl yürütmeye ve analize dayanırdı. Bergson, din adamının, ahlâkçının, sanatkârın ruhî gerçeğe nüfüz eden bilimdışı bir gücünden, sezgiden bahsetti. Âlem sonsuz, insan zihni sınırlıydı.


Hakikat akılla değil, sezgi ve insiyakla kavranabilirdi. Akıl fenomenlerle, yani gerçeğin dış görünüşleriyle uğraşabilir; o görüntülerin gerisindeki realite, ancak sezgi ile kavranabilirdi. İlim ve metafizikte büyük icadların çoğunun sezgiden doğduğunu ileri sürdü.


Bergson’a göre bilim ancak dinamik bir tecrübe olan hareketi sembolleştirebilir, izah edemez. Basitleştirmek için biz kara tahtadan tebeşir ile iki noktayı birleştiririz ve bunu mekândaki noktaları izah için yaparız. Fakat mekânda nokta diye birşey yoktur. Çünkü muayyen sonlu bir şeydir. Mekân ise sonsuza kadar bölünebilir.


MATERYALİZMİ ÇÖKERTTİ


Bergson soruyordu: “Hiç kimse bir fikrin azametini ölçemez. Bir heyecan hararetin kalori miktarından mı oluşmuştur? Hürriyet uğrunda hayatlarını veren insanların kahramanlığı, cesaret hislerinin uyarılması gibi telâkki edilebilir mi?”


Avrupa’da insanlığın hissiyat ve imanının kurtarıcısı olarak ortaya çıkan ünlü filozof, “Ahlâk ve Dinin İki Kaynağı” adlı eserinde şöyle diyordu: “Kapalı bir cemiyet, zekânın bozucu aksiyonuna karşı ancak bir din sayesinde mukavemet edebilir ve yaşayabilir.” O’nun delili, iç tecrübe delilidir. Yani hissiyatla, sezgiyle, mistik yolla Allah’a ulaşma kanaati taşır.


Aynı eserinden bir başka bölüm: “Bir şeyin varolabileceğini tasavvur etmekle, onun varolduğundan emin olmak arasında fark vardır. Birinciyi elde etmekten öteye gidemeyen aklın, Allah’a iman karşısındaki başarısızlığı ortadadır.Allah’ın varlığı ve mahiyeti ile ilgili problemi, konuyu tecrübî açıdan yaklaşan mistik yol çözebilir.”


Bir başka sözü: “Bir çocuk nasıl mama aramak ihtiyacında ise, insan da Allah’ı aramak ihtiyacındadır.”


Bergson eserleriyle eski ve yeni dünyanın ufuklarında fırtınalar oluşturdu. O zamanlar madde ve et için konuşmak modaydı. Konferans ve kitaplarıyla birçok materyalist düşünürü imana ve Allah’a bağladı. İlimle metafiziği barıştırdı, kaynaştırdı. Diyordu ki:


“Biz insanın iç asaletinden hiç birini beyinde bulamayız. beyin mekanik bir şeydir, can ve ruh taşımaz. Beyin miktar unsurlarını devamlı olarak ve kesinlikle cemeder. Fakat bunları yaratamaz. Hiç bir makina bir sürü boyaları birbirine katarak Leonarda da Vinci’nin son yemek tablosunu veya İngilizce alfabeyi yanyana koyarak Milton’un ‘Kaybolan Cennet’ eserini yaratamaz. Allah inayetiyle ortaya çıkarılan her işte beyin âciz ve idraksiz bir yardımcıdır. San’at ve tabiattaki büyük şaheserler ve bütün şaheserlerin şaheseri olan insan, beyin ile kavranamaz. O ancak ruh, benlik ile kavranabilir.”


AKLI, AKILLA YIKTI


Bergson, görüşleriyle materyalizm, pozitivizm ve komünizme büyük darbe indirdi. Akılcılara, herşeyi aklın hükmü altında görenlere, rasyonalistlere cevap verdi. Ona itiraz şuydu: “Sen hiç şüphesiz aklı yıktın, fakat yine akılla bunu yaptın! metodun aklîdir, yine aklın rehberliğini gösterir.”


Yani aklın yıkılışındaki payı yine akla isnad edilerek akıl yine tahtına oturtulmak istendi. O zaman Bergson, onlara şu tarihî cevabı verdi:


“Eğer ben aklı akılla yıktımsa, demek ki aklın son durağı, nihaî gayesi intihar ve âczini itiraf etmekmiş.”


KAYNAKLAR


1. Büyük Filozoflar. Çeviren: Münir Yarkın. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1969.


2. Filozoflar Ansiklopedisi. Cemil Sena. Remzi Kitabevi, 1970.


3. Sahte Kahramanlar. Necip Fazıl Kısakürek. Büyük Doğu Yayınları, 1990.


4. İlim ve Din. Prof. Dr. İrfan Yılmaz ve ark., Zaman Gazetesi Yayını, 1998.


5. Yazarlar Sanatçılar Meşhurlar. Peyami Safa Ötüken Yayınevi, 1999.


6. Ateizmden İnanca. Emin Arık. Marifet Yayınları, 1997.



[Linkleri sadece kayıtlı üyelerimiz görebilir.ForumTR üyesi olmak için tıklayınız]

Teşekkürler.

teşekkürler.