BÖLÜM II

DENİZLİ İLİNİN TARİHİ

2.1. DENİZLİ ADININ ETİMİNOLOJİSİ
Denizli, Türkiye'nin tarih içerisinde farklı isimlerle zikredilmiş olan şehirlerinden birisidir. Bunun en önemli sebebi, Bizanslılar'dan devralınan isimler yanında Türkçe isimlerinde yaygın olarak kullanılmış olmasıdır.
Bugünkü Denizli'nin bulunduğu yerde Türkler tarafından tesis edilmiş olan şehre ilk ismini veren iskan yeri, bugünkü Eski Hisarköyü civarındaki harabelerin bulunduğu yerde M.Ö.3. asır ortalarında Selefkiler'den Antiochos II. tarafından zevcesi Loadike'ye adanan Loadieia ismi ile kurulmuş olup, aynı adlı diğer yerleşmelerden ayırt etmek için Lykos Loadikeia'sı anlamına gelen Loadikeia adı Lykum şeklinde söylenilmiş olan şehirdir (Gökçe;2000:15).
Türkler Denizli havalisini egemenliklerine aldıktan sonra, şehri suyunun bol bulunduğu bugünkü Kalbici mevkiine taşımışlardır. Denizli adına, tarihi kaynaklarda başka başka isimler olarak rastlamaktayız. Selçuklu kayıtları ve Denizli Mahkemesi serciye sicilleri (Ladik) ismini vermektedir. İbni Batuta'nın seyahatnamesi (Tunguzlu) denilmektedir. Mesalikullebesar'da da (Tunguzlu) olarak kaydedilmiştir(Internet 1).
Ebul Fida İbni Said, Antalya'nın kuzeyindeki Türkmen dağlarında yaşayan 200bin çadır Türkmen'den ve bu arada "Toguzlu" diye bir yerden bahseder. Baybars Mansuri'de 1255 ve 1262 yılları arasında "Tonguzlu ve Tonuzlu" adlarını vermektedir. Buna Selçuklu kayıtlarında Ladik diye geçen bu şehrin diğer bir adı da Tonuzlu'dur. İbni Batuta 1332 yılında ziyaret ettiği şehir için yöre Hristiyanlar'ın elindeyken ahalisi çok domuz beslediğinden Türklerin Tonuzlu diye ad verdiklerini ve Domuzlar Şehri anlamına geldiğini söyler. 1350 yıllarına ait bir İlhanlı vergi kaydında ise "Tonuzlu" olarak geçmektedir. Germiyan kitabelerinde Müneccim başı ve Aşık Paşa tarihlerinde "Donguzlu" olarak geçmiştir. Katip Çelebi, Cihannümasında şehir için Kesretül Enbaryani suların çokluğu ve gürlüğü ile Denizli ismini aldığını söylemektedir. 1510 yıllarından sonraki kayıtlarında Denüzlü, Denyzely, denizley, Denisli ve son olarak DENİZLİ şeklinde günümüze kadar gelmiştir (Anonim,2001:15).
Denizli adı Türklerin Anadolu’ya gelişlerinden sonra, Tonguzlu, Tonuzlu, Donguzluğ, Tenguzluğ, Tunuzlu olarak çeşitli şekillerde kullanılmıştır.
Denizli adı, Selçuklu kayıtlarında “Ladik” olarak geçmektedir.
Çeşitli kaynaklarda ilin adının suların bolluğu sebebiyle eski Türkçe’de “Tengiz” kelimesinden gelen “Tengüzlü” olduğu ve zamanla “Denizli” olarak değiştiği belirtilmiştir (İncekara; 1989: 17).
Katip Çelebi’de, sularının çokluğundan ve gürlüğünden Denizli adını aldığını söylemektedir (Toker, 1984:7).

2.2. DENİZLİ TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ
Kalkolitik Çağdan başlayıp günümüze kadar süregelen bir yerleşime sahiptir. Çivril İlçesi yakınlarındaki Beycesultan höyüğü (M.Ö. 4000) Kalkolitik Çağa aittir. Bunu Tunç Çağı (M.Ö. 3000-2000) izlemiştir. Acıpayam (Karahöyük'te), Baklan ve Tavas ovalarında da bu dönemlerin kültürünü yansıtan birçok höyük vardır. M.Ö. 2000-1200 yıllarında Hititler, M.Ö. 750-700 yıllarında Frigler, M.Ö. 700-500 yıllarında Lidyalılar, M.Ö. 500-300 yıllarında Persler, M.Ö. 330-30 yıllarında Hellenistik dönem, M.Ö. 27- M.S 1200 yılları arasında Romalılar, M.S. 1200-1400 yıllarında Selçuklular, M.S. 1299-1923 yılına kadar Osmanlılar egemen olmuşlardır.
Atatürk'ün Anadolu hareketinin aleyhinde verilen fetvaya ilk karşı fetva Denizli (Müftü Ahmet Hulusi Efendi) ve Asi Karaağaç (Gölhisar-ı Karaağaç, Garbi Karaağaç, şimdiki adı ile Acıpayam) müftüleri ve bölgenin ileri gelenleri tarafından gelmiştir. denizli bu konuda da ilklerden birini gerçekleştirmiştir. Kurtuluş Savaşı'nda Yunan kuvvetleri Sarayköy'de durdurulmuş ve kuzeye yönelmişlerdir. Sonuçta Denizli'ye girememişlerdir (internet 1).

KRONOLOJİ


M.O. 4000'ler
Kalkolitik donem
M.O. 3000 - 2000 ilk Tunç Cağı
M.O. 2000 - 1200/1100 Orta Tunç cağı ve Son Tunç cağları
M.O. 1800 Denizli'nin Arz ava Sayasal Birliği içinde yer olması
M.O. 1200 Deniz kavimleri göçü
M.O. 1100'ler Deniz kavimleri göçüyle Hitit Devleti'nin yıkılması
M.O. 546 Ahamenis Kralı II.Kiros'un Lidya Krallığı'nı ortadan kaldırması
M.O. 360 Hellespontos, Misya, Lidya ve Karya satraplarinin Pers merkezi yetkesine bas kaldırışı
M.O. 334 Büyük İskender'in Anadolu seferi ile Denizli yöresindeki Pers etkinliğine son verilmesi
M.O. 246 ll.Antiokus'un karisi Laodikeia'yi ziyareti sırasında Laodikeia kentinin kurulması
M.O. 188 Roma, Bergama, Selevkoslar arasında barış antlaşmasının yapılması
649 Muaviye'nin Kıbrıs seferi
1070 Türklerin Denizli'de ilk kez görülmeleri
1077 Denizli'nin Türklerce fethi
1097 Kentin Bizansin eline geçmesi
1102 l.Kılıç Arslan'in Denizli'ye fethi
1119 Denizli'nin yeniden Bizans'ın eline geçmesi
1148 Haçlilar'in Denizli'den geçmeleri
1190 Frederik Barbaros komutasındaki bir Haçlı Ordusu'nun Denizli'den geçmesi
1207 Denizli'nin yeniden Türkler'in eline geçmesi
1259 Türkmenlerin Denizli'nin yönetimini ele geçirmeleri
1288 Denizli'nin Germiyanogullari egemenliğine girmesi
1300 - 1368 Denizli'de Inancogullari egemenliği
1368 Denizli'ni yeniden Germiyanogullari egemenliğine girmesi
1391 Denizli'nin Osmanlilar'in eline geçmesi
1403 Timur'un Denizli'yi Germiyanogullari'na geri vermesi
1429 Denizli'nin kesin olarak Osmanlı egemenliğine girmesi
1874 Denizli'de ilk Rüştiye Mektebi'nin açılması
1876 Denizli'de ilk Belediyenin kurulması
1879 İzmir-Aydın demiryolunun Sarayköy'e dek uzatılmasına ilişkin bir antlaşmanın yapılması
1883 Yapılan yönetim değişikliği ile Denizli'nin Sarayköy, Buldan ve Tavas kazalarının bağlandığı bir sancak haline getirilmesi
1884 Çal Kazası'nın Denizli sancağına bağlanması
1888 Acipayam Kazası'nın, Denizli sancağına bağlanması, Sarayköy demiryolu hattının Dinar'a dek uzatilmasinin kararlastirilmasi
1910 Denizli'nin "Bağımsız Mutassarriflik" haline getirilmesi
22 Mart 1919 İzmir'de toplanan Reddi İlhak Kongresi'ne Denizli'den bir kurulun katılması
25 Nisan 1919 Istanbul Hükümeti'nin Şehzade Abdurrahim Efendi başkanlığındaki bir öğüt kurulunun Denizli'ye göndermesi
15 Mayıs 1919 İzmir'in Yunanlilar'ca işgali üzerine, Denizli'de bir protesto mitingi düzenlenmesi
16 Mayıs 1919 Yunan işgalinin protesto edilmesi amacıyla Tavas'ta da bir miting düzenlenmesi
17 Mayıs 1919 İşgale karsı Çal'da bir miting düzenlenmesi
29 Mayıs 1919 Denizli'de Redde-i ilhak Cemiyeti'nin kurulması
8 Haziran 1919 Sadraykoy'de bir Kuka-yi Milliye Cephesi'nin olusturulmasi
10 Haziran 1919 Denizli Heyet-i Milliye kurulması ve Sarayköy cephesinin oluşturulması
3 Ağustos 1919 Istanbul Hükümeti'nin Denizli'de incelemelerde bulunmak üzere Jandarma Genel Komutanı Ali Kemal Pasa'yi göndermesi
7 Ağustos 1919 Denizli Mutassarrifi Faik Bey'in Dahiliye Nezareti'ne bir telgraf çekerek, Kuka-yi Milliye'nin dağıtılması buyruğunu geri çevirmesi
18 Ağustos 1919 Denizli delegelerinin Sivas Kongresi'ne katılmak üzere kentten ayrılması
12 Ocak 1920 Emin Efendi ve Faik Bey'in İstanbul'da toplanan Meçli-i Mebusan'a Denizli milletvekili olarak katılması
21 Haziran 1920 Çopur Musa çetesinin Çivril'i basması
5 Temmuz 1920 Yunanlilar'in Buldan'a ve Çal'ın bazı köylerine girmesi
8 Temmuz 1920 Demirci Mehmet EFT'nin adamlarından Soketli Ali EFT'nin Denizli'de öldürülmesi
9 Temmuz 1920 Denizli'ye giren Demirci Mehmet EFT'nin, Soketli Ali EFT'nin ölümünden sorumlu tuttuğu 60 kişiyi öldürtmesi
29 Temmuz 1920 Yarbay Nazmı Bey'in 57.Tümen Komutan ive Mutasarrıf vekili olarak Denizli'ye gelmesi
18 Ocak 1921 Çivril'in Yunan işgaline uğraması
1 Nisan 1921 Çivril'in ikinci bir kezisgale uğraması
30 Ağustos 1922 Çivril'in Büyük Taarruzla birlikte Yunan işgalinden kurtarılması
4 Eylül 1922 Buldan'ın işgalden kurtarılması


2.3. YAZILI TARİH ÖNCESİ VE SONRA

2.3.1. DENİZLİ YAZILI TARİH ÖNCESİ DENİZLİ YÖRESİ
Denizli yöresindeki ilk yerleşim ile ilgili yazılı tarih öncesini aydınlatan araştırma ve kazı çalışmaları İngiliz arkeologları Prof. Seton Lloyd ve Prof, James Mellaart tarafından 1954-1959 yılları arasında ilin kuzeyindeki Çivril ilçesine bağlı Beycesultan höyüğünde yapılmıştır. bu höyükteki buluntular, bölgedeki ilk yerleşimin (M.Ö. 5000 yılında) Kalkolitik dönemle başladığını ilk, orta ve son Tunç Çağları’yla sürdüğünü göstermiştir. bunun yanında, il sınırları içinde kazı yapılmamış pek çok höyük bulunmaktadır. bölgeye yerleşen en eski kavim Luviler olarak bilinmektedir.
M.Ö. 3000 yıllarında Anadolu'dan Yunanistan'a bir takım göçler olduğunu filolojik delillerle ispatlayabilecek durumdayız. Yunanistan'da bulunan (ss, tt, ya da nt) li yer adlarının Yunan diliyle açıklanamadığı, bunların Anadolu'nun batı ve güneybatı bölgelerindeki (s, ss ve nd) li yer adlarına karşılık olduğu araştırmacıların gözlerinden kaçmamıştır. böylece bu gibi adların Anadolu'lu insanlar tarafından Yunanistan'a getirildi anlaşılmıştır. filolojik deliller yanında Yunanistan'da bulunan üçüncü bin yıla ait parlak boyalı keramikler ve Neolitik keramiklerin de bulunması, Anadolu kavimlerinin bir defalık büyük bir akın halinde değil, fakat belki yüzyıllarca güren küçük güçler sonunda adalar ve Yunanistan'a yavaş yavaş girmiş olduklarını gösterir (Anonim: 2001:9).
Denizli tarihi oldukça eskidir. çok değişik uygarlıkların kurulduğu bir yerdir. tarihte Ege'de önemli uygarlık yapıtları bırakmış İoan Helenlerin bir bölümü (M.Ö. 2000-1900) yıllarında Balkanlar'dan Anadolu'ya gelerek İzmir, Efes, Millet, Laodikya ve Hierapolis gibi bir çok şehirler kurmuşlardır. Böylece ilimiz topraklarında ilk yerleşim İyonlar zamanında olmuştur. daha sonra bu şehirler Romalılar devrinde birer uygarlık merkezi haline gelmişlerdir (Özkan, 1993:23-24).

2.3.2. DÖNEMLERDE DENİZLİ
Denizli yöresindeki ilk yerleşim ile ilgili yazılı tarih öncesini aydınlatan araştırma ve kazı çalışmaları ingiliz arkeologları Prof. Se-ton Lloyd ve Prof. James Mellaart tarafından 1954-1959 yılları arasında ilin kuzeyindeki Çivril ilçesine bağlı Beycesultan höyüğünde yapılmıştır. Bu höyükteki buluntular, bölge¬deki ilk yerleşimin (M.Ö. 5000 yılında) Kalko¬litik dönemle başladığım ilk orta ve son Tunç çağlarıyla sürdüğünü göstermiştir. Bunun yanında, il sınırları içinde kazı yapılmamış pekçok höyük bulunmaktadır. Bölgeye yerle¬şen en eski kavim Luviler olarak bilinmekte¬dir.
M.Ö. 3000 yıllarında Anadolu'dan Yunanistan'a birtakım göçler olduğunu filolojik delillerle ispatlayabilecek durumdayız. Yu¬nanistan'da bulunan (ss, tt, ya da t) li yer adlarının Yunan diliyle açıklanamadığı, bun¬ların Anadolu’nun batı ve güneybatı bölgele¬rindeki (s, ss ve nd) li yer adlarına karşılık ol¬duğu araştırmacıların gözlerinden kaçma¬mıştır. Böylece bu gibi coğrafi adların Anadolu'lu insanlar tarafından Yunanistan'a geti¬rildiği anlaşılmıştır. Filolojik deliller yanında Yunanistan'da bulunan üçüncü bin yıla ait parlak boyalı keramikler ve Neolitik keramiklerin de bulunması, Anadolu kavimlerinin bir defalık büyük bir akın halinde değil, fakat belki yüzyıllarca süren küçük göçler sonun¬da adalar ve Yunanistan'a yavaş yavaş gir¬miş olduklarını gösterir (Anonim, 2001:8).

2.3.2.1. ARZAWA KRALLIĞI DÖNEMİNDE DENİZLİ YÖRESİ
Luvilerden sonra Hititler bölgede uzun bir süre kalmışlar, yine Hitit imparatorluğu'na bağlı Arzavva Krallığı bölgedeki yerle¬şim sürecini devam ettirmiştir. M.Ö. 1324-1294 Arzavva-Krallığının karışık döneminde Hitit kralı 4.Tuthalya zamanında, Batı Ana¬dolu'daki Ahhiyavalılar, Hitit Krallığının za¬yıfladığı bu sıralarda boğazlardan gelen Frig ve onların yanında gelen topluluklar ile Ana¬dolu'nun Ege kıyılarında küçük yerel beylik¬ler durumundaki Dorlar'la birleşerek, M.Ö. 1190'larda Hitit devletini ortadan kaldırmış¬lardır (Anonim, 2001:8).

3.2.2.2. FRİGYA KRALLIĞI DÖNEMİNE DENİZLİ YÖRESİ
Anadolu’yu istila edip Hitit devletinin yıkılmasıyla sonuçlanan ve tarihte Ege göçleri olarak gösterilen bu kavimler, Anadolu'da birkaç yüzyıl siyasal bir birlik oluşturama¬mışlar ve küçük şehir devletleri olarak kal¬mışlardır. M.Ö. 8. yüzyıla girildiğinde kayna¬şan bu kavimler Batı Anadolu'da İyonya, Lidya ve Karya Krallıkları ile Orta Anadolu'da Büyük Frigya Krallığını kurmuşlardır.
Denizli bu dönemde, Frigya krallığı sınır¬ları içinde kaldı, daha sonra Frigya krallığının Kimmerler tarafından (Kuzey Anadolu Kara¬deniz Sahilleri) yıkılmasıyla, Lidya devletinin hakimiyetine girdi (Anonim, 2001:8).